Malacko Pregleda Istorije Crne Gore

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

GENERAL KRSTO POPOVIĆ (1881-1947)




General crnogorske vojske Krsto Todorov-Zrnov Popović, rodjen je 13. septembra 1881. godine u Cucama, a ubijen je u oruzanoj borbi od strane operativne potjerne grupe OZN-e, u noci izmedju 13 i 14. marta 1947. godine u mjestu zvano Bojanje brdo u Cucima. Bio je plemeniti cojski junak, vitez, crnogorski riter jednog herojskog doba, vojskovodja! Cio svoj zivot, kao vojnik, oficir i politicar posvetio je domovini Crnoj Gori, njenom barjaku, pravu, casti i slobodi. Zivio je i poginuo kao crnogorski suverenista. Svojim ideoloskim revolucionarnim protivnicima, koji su ga gonili poslije Drugog svjetskog rata, porucio je: »Svoju sam zazdio svijecu. Predati se ne mogu i necu. Imaju pravo da me ubiju, nemaju pravo da mi sude. Da me zivog uhvate to nece docekati. Svoje stare kosti ostavicu u zemlji za ciju slobodu sam cijeloga zivota krv svoju prolijevao«. I u junackoj smrti bio je slobodan covjek: znao je da bi mu, u slucaju da je uhvacen ziv, bilo sudjeno pred prijekim revolucionarnim sudom gdje bi imao ponizavajuci tretman. Njegov cvrst karakter nije to dopustao i zato je radje izabrao smrt u oruzanoj borbi s goniocima, nego li zatvor i likvidaciju pred streljackim vodom. Sa pogibijom Krsta Zrnova Popovica okoncana je epoha klasicne, stare, konzervativne i herojske Crne Gore. Ona je svakako zalazila i bila na izdisaju, a on je ipak bio njen potonji vitez i paradigmaticni predstavnik, principijelan, do smrti dosljedan i njoj odan.
Krsto Zrnov Popovic bio je ucesnik balkanskih ratova (1912-1913) i prvog svjetskog rata (1914-1916) do pada Crne Gore pod okupaciju Austro-Ugarske. Istaknuti je junak Mojkovacke bitke 6 i 7. januara 1916. godine. Od 1916. do 1918. godine bio je zatocen u austro-ugarskom logoru Boldogason. Po oslobodjenju iz konfinacije vratio se u Crnu Goru. Bio je zestoki protivnik srpske okupacije i aneksije Kraljevine Crne Gore, sprovedene 1918. godine. Krsto Zrnov Popovic bio je vojni vodja Bozicnjeg ustanka januara 1919. godine protiv srpske okupacije i nasilne aneksije Crne Gore, lider Petrovdanskog ustanka jula 1919. godine, podignutog opet protiv srpske vojske, zandarmerije i bjelasa, covjek i oficir koji je bio vrhovni komandant svih crnogorskih komita od 1919. do 1922. godine. Krsto je bio potonji komandant crnogorske vojske u egzilu u Italiji. Pocetkom 1922. godine je emigrirao u Argentinu, u kojoj je boravio do kraja 1929. godine, kada se prebacio u Belgiju, gdje je provodio prognanicke dane sve do 1931. godine. Nakon dobijene amnestije vratio SE u Kraljevinu SHS. Po povratku zivi u Cucima i povremeno u Niksicu: pripadao je opozicionoj i antirezimskoj Crnogorskoj stranci (federalistima). Stranka je bila zabranjena i progonjena pod rezimom diktature kralja Aleksandra Karadjordjevica. Krsto Popovic je bio od pocetka 1942. do druge polovine 1944. godine, kao predstavnik umjerenog krila crnogorskih indipendista, suverenista, na celu crnogorske nacionalne zelenaske vojske, odnosno, »Crnogorske nacionalne komande« i komandnat njene »Lovcenske brigade«, boreci se za crnogorsku drzavnu nezavisnost, odbranu i afirmaciju crnogorske nacionalne posebnosti.
Krsto Zrnov Popovic je, u rangu komandira, a u svojstvu Sefa Staba Crnogorskih trupa u Italiji prvopotpisani autor jednog vojno-politckog dokumenta, imenovanog kao “Naredba”. Naime, u aktu, pozantom kao “Naredba”, donijetog u Gaeti 17. aprila 1919. godine, sa potpisom komandira Krsta Zrnova Popovica, stoji i sljedece:
“Povjesnica ne pamti da je iko ikada kao i ovoga rata dao vise nepristrasnijih i nesebicnih zrtava za istorijska svoja prava od nas Crnogoraca. Citavi svijet priznava nam je to, te se crnogorskom herojstvu i patriotizmu sa postovanjem klanjaju kako veliki tako i mali narodi.
Protivu takvog ugleda Crne Gore pripremat je ne od juce nego po odavno atentat i bas su nasli zgodan momenat kad je narod crnogorski ostao bio bez odjece, obuce, bez hrane i oruzja i svega sto je potrebno za zivot; tako im je bio stvoren povoljan teren za ostvarenje svojih sramnih namjera. To su oni od koga smo se imali najmanje bojati, to nije herojski narod Srbije, vec zvanicna Srbija, koji su na stid i sram cijelog naseg plemena nasli dosta izroda u Crnoj Gori placenih novcem da potpisu sramnu smrtnu presudu nasoj vjekovima napacenoj domovini. Mi kao pravi dostojni potomci svojih predaka pokazali smo citavom svijetu kako Crnogorac zna cuvati cast i suverenitet svoje zemlje. Vi ste svojom krvlju u borbi protiv izroda postavili kamen temeljac buducoj Crnoj Gori koja ce biti mnogo veca i u svakom pogledu naprednija nego sto je bila. Vase muke i trud Vladar i domovina nece zaboraviti…
Oni pak nasi crnogorski izdajnici i preletujuci agenti danas politicki iscezavaju, a i u stvari ce nestati, jer kao prodavaoci mora prolivene crnogorske krvi u skoro sest vjekova nece naci nigdje utociste i svak ce ih goniti i na njih pljuvati«.
Komandant ustanika u Crnoj Gori komandir Krsto Zrnov Popovic je u Rimu 8. juna 1920. godine, u jednoj izjavi opisao zlocine srpske vojske i njenih janjicara u Cucima, navodeci i to da su njemu jula 1919. godine »spalili kucu, zenu su mu tukli da kaze dje joj je jedno musko dijete od 4 godine, govoreci da ce da ga zakolju. Dijete je sa djecom bilo poslo podalje od kuce i tako je Marija, zena Krstova, odatle utekla i od tog dana i danas sa sestoto djece krila se po Boki Kotorskoj i po sumama«.
Oruzana borba crnogorskih patriota "Za Pravo, Cast i Slobodu Crne Gore", kao svoju konsekvencu podrazumijevala je i prolijevanje krvi. Eticki horizonti i svjetonazori Krsta Popovica, njegova humanost i prastanje, ucinili su vise nego kodifikovane i obicajne norme ratnog prava, kojih je on volio da se pridrzava, da se, stameno i uporno, sve dok je to bilo moguce, cuva nepotrebnog i suvisnog prolivanja krvi. Postoji sacuvana u narodnoj memoriji i istorijskim spisima prica da je Krsto Zrnov Popovic mirno, sa vrha obliznjeg Prisoja, gledao kako mu gori kuca u Jami Vojvodini, selu u Cucima. Kada su okupacione trupe i bjelaske snage zapalile kucu Krsta Popovica i njegovog brata od strica Djura Drekova (Filipova) Popovica, on nije dozvolio da zedj za kaznom ili osvetom prevlada i da egzekutori tog cina budu pobijeni. Tada je Krsto Popovic svojim borcima rekao: "Necemo pobiti ove izrode zbog dva maca slame i dvije grede. Mrtve glave ne ozivje, a kucu mozes vazda pokrit i stetu namirit. Ovi jadovi nijesu krivi, vec oni koji ih silju da pale i ubijaju. Ovo su napucikani psi. U to cete se uvjeriti kad dolje sidjemo". Kada je Krsto Popovic s vojskom sasao do kuce koja mu je zapaljena, palikuce su munjevitom brzonim pobjegle. Potom Krsto Popovic svojim vojnicima saopsti sljedece: “Ko zlo cini-zlo doceka. Cuvajte se od zla u sebi i tako cete spasiti dusu. Mozemo se mrzjeti, ali nase ljudsko dostojanstvo moramo cuvati. Nije covjek junak koji ubije goreg od sebe, nego je junak ako ubije sebi ravna”.
Kad je rasformirana crnogorska vojska u Italiji i kad su italijanske vlasti donijele odluku da se politicki aktivni Crnogorci protjeraju sa njene teritorije Krsto Popovic je, sa grupom od oko 50 Crnogoraca, zajedno sa, Zivkom Nikcevicem, Vaskom Marojevicem, Markom Matanovicem i drugim vodjama crnogorske emigracije, otisao u Argentinu. Oni su krenuli iz Napulja 18. januara 1922. godine. U Argentinu su stigli 14. februara 1922. godine, nakon skoro jednomjesecne prekookeanske plovidbe brodom. Iz Argentine kolonija crnogorskih emigranata, na celu sa Krstom Popovicem, Zivkom M. Nikcevicem, Vaskom Marojevicem i Markom Matanovicem, odrzavala je stalnu prepisku i komunikaciju sa crnogorskom Vladom u Parizu i Rimu na cijem se celu tada nalazio divizijar Milutin Vucinic.
U ime grupe “crnogorskih ustasa”, kako su se potpisivali, koji se nalaze u Argentini, Krsto Popovic, Zivko Nikcevic, Marko Matanovic i Vasko Marojevic 9. oktobra 1922. poslali su izjavu solidaranosti s crnogorskom kraljevskom vladom u izganstvu, u kojoj se izrazava odanost kraljici Mileni, te osudjuju postupci Jovana S. Plamenca.
Predsjedniku crnogorske Vlade u egzilu divizijaru Milutinu M. Vucinicu, Krsto Popovic, Zivko Nikcevic, Marko Matanovic i Vasko Marojevic 28. maja 1922. godine iz Buenos Airesa napisali su pismo “Bjezi mi kugu s ognjista mila”, u kojemu govore o svojoj izgnanickoj sudbini u Argentini, kao i o vijestima koje dobijaju u vezi sa Crnom Gorom, te planiranim akcijama koje namjeravaju preduzeti za crnogorsku stvar, itd. U tome pismu Krsto Popovic I njegovi saborci isticu i ovo: »Cim smo ovamo stigli prva nam je briga bila ta, da Crnogorce u potankostima o svemu obavjestimo o pravom stanju stvari i da im ulijemo duh, da nikad ne gube nadu, te sa zajednickom slogom, ljubavlju i izdrzljivoscu da cemo sigurno doci do sjajne nase pobjede... Memorandum Hrvatskog Bloka izazvao je kod ovdasnjh Hrvata veoma dobar utisak. Skoro svi Hrvati privrzeni su tome bloku, te iznose u "Jugoslovensku drzavu" da je ta ideja opravdana i da svi Hrvati treba da mu poklone paznju. Od kada su Hrvati saznali za ovaj memorandum, sve se vise odbijaju od pristalica srbijanskih i sami se grupisu. Dalje, ovdje skoro kruzili su glasovi kroz novine da se Hrvatska odvojila od Srbije i da je sastavljena hrvatska vlada, pod predsjednistvom g.S.Radica. Bas onoga dana kada je ta notica izasla u novinama – Hrvati su prekinuli rad gdje je god koji bio, te su toga dana manifestovali po Buenos Airesu. Njihovom odusevljenju nije bilo kraja. I nasi su ucestvovali u njihovo veselje i pice placali. Taj cin hrvatski veoma je nas oveselio i okurazio, nadajuci se da ce i crnogorski narod to vec jednom uciniti i osvjestiti se. Ako on – narod – nece nama ce iz inostranstva kada se prikupimo i priblizimo lakse doci do nase pobjede . Poslije ove vijesti nista nijesmo mogli saznati, iako neprestano pitamo sta se cini u Hrvatskoj. Ali svakojako ni mi ni Hrvati ne mislimo da ce taj cin tako olako proci Srbiju, a za hrvatski blok, sto tako ne bi ucinio bez sigurnog uspjeha .
Iza nasega udarca kojega smo dali Srbiji u sred srca, ovaj je hrvatski drugi udar te mislimo da je vec prskao onaj kazan koji je poceo vreti od onoga nasega slavnoga dana – 21.decembra 1918 .god – kada smo Srbiji dali otpozdrav tanadima iz pusaka koji i danas zvijucu po onim nasim gorama i brdima, - i kad smo jos rekli :"Bjezi mi kugo s ognjista mila". Sa velikijem zadovoljstvom mozemo vas pozitivno izvijestiti da kod velike mase ovamosnjih Crnogoraca stoji moral na visinu. Pravi su patrioti i slozni su izdrzati sve muke i patnje za postignice nase pravedne stvari. Iako su u tudjini i udaljeni od svoje otadzbine, ipak drze se kao pravi Crnogorci i bore se protivu svakoga onoga ko nasrce na cast i pravo Crne Gore.. Sva Argentina da je nasa ne mili nam se, ne bismo imali mira i pokoja dok izvojujemo slobodu. Sve su nam misli tamo uprte. Iako smo fizicki od Vas udaljeni preko velikijeh i dubokijeh mora kao i od Vasijeh kolega i ostalijeh crnogorskijeh patriota, ipak smo duhovno svakog casa s vama i gotovi smo da zajednicki podnosimo i zlo i dobro. Svi uposte nestrpljivo ocekujemo onaj cas kada cete nas pozvati pod nasu nepobjedivu slavnu zastavu. Ne bi smo dosli inokosni, vjerujte nam, no bi krenulo na hiljade«.
U Argentini je Krsto Popovic kao politicki emigrant ostao do druge polovine 1929. godine. Krsto Popovic je zelio da napusti Argentinu i da predje u Rusiju ili neku drugu evrospku zemlju, ali to nije bilo relano moguce izvesti, sto se jasno vidi u pismu generalu dr Antu Gvozdenovicu, predsjendiku crnogorske Vlade u egilu u Rimu, od 15. maja 1924. godine.

U tome pismu, koje je odgovor na jedno Gvozdenovicevo ranije upuceno pismo od 1. februara 1924. godine, Krsto Popovic navodi:

“ Gospodine Predsjednice,
Primio sam Vase pismo od 1. febr. tek. god. i dobro razumio.
Ja i kad bih mogao pored svega ostalog, ne bih svog samog pasosa, niti u Rusiju niti pak i u koju drugu drzavu iz ove poci; posto kao sto znate naseg politickog predstavnika ovdje nemamo, koji bi odnosni pasos mogao ovjeriti na osnovu cega, razumije se, ni mjesne drzavne vlasti i zato su svi ovamosnji iz okvira danasnje Jugoslavije prinudjeni obracati se njihovom konzulatu ovdje.
Lako bi bilo moguce da za nas Crnogorce ne samo za inostranstvo vec i za unutrasnost ove republike bude ograniceno kretanje, koji ne bi imao pasos potvrdjen od svojih i ovih vlasti.
Usljed navedenog, kao i usljed vaznijih razloga Vam poznatih a posto se Crna Gora stvarno nalazi u ratu sa Srbijom od okupacije 1918. god., moje je misljenje da se radi na tome (ako to vec nije pocelo) da se pomocu Ruske vlade njihovom politickom zastupniku u Jugoslaviji povjeri zastita Crnogorskog naroda, isto tako i ostalim Ruskim predstavnicima da se nalaze Crnogorci narocito u dvije Amerike, tijem bi se unekoliko u isto vrijeme ometao ma kakav eventualni sporazum izmedju Rusije i Srbije nasto treba raditi.
Sto se tice naseg posla ovdje i pored neumornog rada jos nijesmo uspjeli stvoriti ma kakvu javnu organizaciju, jer ne mozemo doci do sredstava posto je ovse radnicki zivot upravo skitacki. Da bih sto bolje mogao raditi makar iz Rusije ako ne drukce, a ono pomocu Bugarskih i Makedonskih organizacija, stoga sam Vam i pisao ranije o mom polasku za Rusiju, te za sve navedeno vjerujem u Vasu aktivnost.
Dobro biste ucinjeli, ako se moze, da nam posaljete slova Cirilicna i ostalo potrebno za stampu, da bi se u svoje vrijeme mogao izdavati jedan list sto bi imao znatnu vaznost, jer ovdje to ne mozemo nabaviti.
U ostalom Primite G-ne Predsjednice
izraz osobitog postovanja.
Krsto Popovic”.

Iz Belgije je crnogorski politiicki emigrant, brigadir Marko Vucerakovic organizovao 1929. godine prebacivanje porodice crnogorskog brigadira Krsta Zrnova Popovica, koji je u Belgiju dosao iz Argentine.
Na zauzimanje brigadira Marka Vucerakovica, Vlada provincije Lijez (Belgija) 6 Odjeljak, Pasoska sluzba, izdala je brigadiru Krstu Popovic dokument 18. oktobra 1929. godine u kojemu se navodi da mu je omoguceno boraviti u Kraljevini Belgiji »bez ogranicenja trajanja«, te da mu ta »putna dozvola daje mu za pravo upisa u nacionalni registar i daje mu pravo na licnu kartu«. Kad je stigao u Belgiju Krsto Popovic je morao regulisati svoje boraviste. Za njega je jemcio emigrant Marko Vucerakovic, Krstov saborac i prijatelj.
U vrijeme kad je kroz crnogorske planine od jnauara 1919. godine odjekivao ustanicki pucanj i kad su se vodile gerilske borbe portiv srpskih okupatora crnogorski rodoljubi s puskom u ruci pjevali su pjesme Krstu Popovicu i njegovim borcima.

Jedna od najpoznatijih komitskih pjesama glasila je ovako:

»Ko to nocas kroz Cetinje prodje
Krsto Zrnov i komitske vodje
Ako prodjes kroz Niksicke Zupe
Sresces tamo ustanicke trupe
A pred njima vojskovodju cvrsta
djenerala Popovica Krsta«.

A kad je u obracunu sa Krstom Zrnovim Popovicem marta 1947. godine poginuo mladi oficir Rako Mugosa, na sahrani je njegova Majka tuzila ovako:

»Rekoh li ti sine Rako
Krsto Zrnov nije svako
Nije Krsto sto mu zbore
No je Vitez Crne Gore
Lakse cete zalit Majka
jer pogibe od junaka«.



========================



2 pisma Krsta Popovića iz Argentine




Argentina 15 maja 1924

Predsjedniku kraljevske vlade
Generalu gospodinu A. Gvozdenoviću

Gospodine predsjedniče,
Primio sam vaše pismo od 1 febr. tek. god. i dobro razumio.

Ja i kad bih mogao pored svega ostalog, ne bih zbog samog pasoša, niti u Rusiju niti pak i u koju drugu državu iz ove poći, pošto kao što znate našeg političkog predstavnika ovđe nemamo, koji bi odnosni pasoš mogao ovjeriti na osnovu čega, razumje se, ni mjesne državne vlasti i zato su svi ovamošnji iz okvira današnje Jugoslavije prinuđeni obraćati se njihovom konzulatu ovđe.

Lako bi bilo moguće da za nas Crnogorce ne samo za inostranstvo već i za unutrašnjost ove rapublike bude ograničeno kretanje , koji nebi imao pasoš potvrđen od svojih i ovih vlasti.

Usljed navedenog, kao i usljed važnijih razloga vam poznatih a pošto se Crna Gora stvarno nalazi u ratu sa SRBIJOM od OKUPACIJE 1918. god. moje je mišljenje da se radi na tome (ako to već nije počelo) da se pomoću ruske vlade njihovom političkom zastupniku u Jugoslaviji povjeri zaštita Crnogorskog naroda,isto tako i ostalim Ruskim predstavnicima gdje god se nalaze Crnogorci naročito u dvije Amerike, tijem bi se unekoliko u isto vrijeme ometao ma kakav eventualni sporazum između Rusije i Srbije, nešto treba raditi.

Što se tiče našeg posla ovđe i pored neumornog rada jošt nijesmo uspjeli stvoriti ma kakvu javnu organizaciju, jer nemožemo doći do sredstava pošto je ovđe radnički život upravo skitački. Da bih što bolje mogao raditi makar iz Rusije ako ne drukče a ono pomoću Bugarskih i Makedonskih organizacija, stoga sam i pisao ranije o mom polasku za Rusiju, te za sve navedeno vjerujem u vašu aktivnost.

Dobro bi ste učinjeli, ako se može da nam pošaljete slova ćirilična i ostalo potrebno za štampu, da bi se u svoje vrijeme mogao izdavati jedan list što bi imalo znatnu važnost, jer ovđe to ne možemo nabaviti.

U ostalom primite g-ine Predsjedniče
Izraz osobitog poštovanja.


Krsto Popović



-------------------


"Bježi mi, kugo, s ognjišta mila"

Buenos Aires, 28 maja 1922.g.

Predsjedniku ministarskog savjeta kraljevine Crne Gore, ministru vojnom i td. Divizijaru gospodinu
M. M. Vučiniću,
RIM

Primili smo vaše pismo od 30.marta. Istovremeno primili smo i nekoliko komada komunike-a, poslatih preko ovdašnjeg našeg konzulata kao i neke izvadke iz listova koji su nam upućivani.

Sadržinu vašeg pisma razumjeli smo, te smo vam veoma blagodarni što ste izvoljeli nas izvijestiti o pravom dotadanjem stanju naše pravedne stvari.

Za nas je bilo zadovoljavajuće, jer smo iz toga uvidjeli da naša zajednička ideja napreduje kako u unutrašnjosti zemlje, tako i vani. Nadamo se da će i nama doći VELIKI DAN za vaspostavu naše mile otadžbine Crne Gore.

Iz priložaka uviđeli smo da je veoma mutno stanje u ugoslaviju naročito u Crnu Goru i Hrvatsku a djelomice i po Srbiji i po ostalijem pokrajnama. Iz svega toga zaključujemo da će ubrzo biti veliki krah slom za dovjek Karađorđeviću i njegovoj tevabiji. Sve vijesti, ko god i ono pismo iz Crne Gore, rasturili smo svuda gdje se god nalaze Crnogorci. Prepišivali smo ih jer smo ih morali šiljati na mnogo mjesta.

Sa istijema smo upoznavali i Dalmtince i Hrvate to saopštenje učinilo je dosta dobar utisak, skoro na sve Crnogorce u svijeh ulivena je nada, da će se ubrzo naše pitanje povoljno riješiti. I na Hrvate i na Dalmatince dosta je lijep utisak učinjelo ovo saopštenje i dalo im se do znanja da ne samo u Crnu Goru već u čitavu Jugoslaviju vri, i da se već zvijerstva, nameti na narod od strane Srbije, itd nemogu više trpjeti.
Nije potrebno da vam napominjemo, kada i sami znate, s kakvom smo namjerom ovamo došli i s kojim patriotskim osjećajima.

Namjera nam je bila ta, da vama – odnosno Kralju, vladi-u onu tešku situaciju olakšamo u radu i svakom drugom prigovoru, te da se na lijepi način izvrši privremena demobilizacija, što se i postiglo našim polaskom ovamo, i da stupimo što bliže sa ovamošnjijem Crnogorcima i objasnimo im o pravom stanju stvari.

Kao svuda tako i ovamo bilo je dosta zavedenijeh Crnogoraca, koji su se lako dali zavesti, pošto od našijeh ovamo nije bilo nikoga, neprestanom agitacijom od strane srbijanskijeh pristalica i pisanja izvjesnijeh neprijateljskijeh listova kao što su Jadran i njegovi ogranci – Zajednica koja izlazi u Rozaliju, Vis u santa Fe, Jugoslovenska država, u Valparaiso-Čile, Druga Republka, itd. Najviše je neraspoloženje među Crnogorcima i bunt naših izroda u Gaeti priče koje su pojedini proturali među njima, od strane nekijeh koji su prije nas ovamo stigli.

Čim smo ovamo stigli prva nam je briga bila ta, da Crnogorce potankostima o svemu obavjestimo o pravom stanju stvari i da im ulijemo duh, da nikad ne gube nadu, te sa zajedničkom slogom, ljubavlju i izdržljivošću da ćemo sigurno doći do sjajne naše pobjede.

Koje nijesmo mogli vidjeti usljed udaljenosti,a nijesmo mogli poći, usljed materijalne oskudice, da se š njima sastanemo, to smo ih pismeno obavještavali o svemu, a i preko usta našijeh ustaša koji su s nama došli, a razmiljeli se na svakoju stranu.

Na ovaj način uspjeli smo te je poveći broj zavedenijeh priješao k nama. Još je ostao jedan mali dio zavedenijeh kojih se najviše nalazi u Tandilu, a to su većinom Bjelopavlići, Kuči i Vasojevići.

U prvom našem pismu naglasili smo vam, da su ovamošnji Crnogorci patrioti, to i sad napominjemo, ali nijedan ništa nema ručak bez večere. Ono što zaradi pojede, kupi odjeću i obuću i potroši kroz kafane. Ništa mu preteći ne može pošto su male nadnice, od 3 do 5 peèa dnevno, a i to bi dobro bilo da su radnje stalne, no pojedini radi najviše na jednom mjestu po jedan ili dva mjeseca, pa onda nestani radnje, te je primoran tražiti drugu rabotu i izlagati se putnijeh i podvoznijem troškovima.

Ima slučajeva da pojedini na jednome radnom mjestu radi samo po 5 dana, pa onda gazda prekine radnju, a dotični ostani za nekoliko dana bezposlen, dok drugu radnju uhvati. Usljed toga je... smo ovđe u Buenos Airesu sakupili oko 300 peèa, sa našijem udjelom tako smo uputili dva telefonska protesta.

Jedan predsjedniku konferencije u Ðenovu, baš u onom smislu, kao što ste napomenuli u onom vašem citiranom pismu, a drugi Poankareu, da izvrši obećanja, koja je dao u ime Francuske i saveznika Blaženopočivšem Kralju Nikoli za vaspostavu Crne Gore.

Skoro svakim vaporom dolazi ovamo naroda iz Hrvatske i Dalmacije. Oni pričaju svakome, a naročito svojima, da se više nikako nemože podnositi vladavina Srbijanska. Kažuju da im Srbijanci sve uzeše a ništa im ne davaju. Da se uopšte svuda čini veliki pritisak na narod, tako da se po davojica ne mogu nigđe zajedno sastaviti, a kada prošetaju – špijuni i policija upanu među njima i rastjeraju ih. Dalje, vele, da narod strada od gladi i da će biti smrtnijeh slučajeva. To još više razočarava ovamošnje Hrvate, Dalmatince i Primorce svakim danom da se primjetiti da se približuju k nama, a ostupaju od pristalica srbijanskijeh.

Ima po tri stotine kuća dalmatinskijeh oko dva štacijona u Rozaliju koje su sve protivu Srbije. Među sobom maju jednog učitelja Dalmatinca, koji neprestano agitira za Srbiju. Ali su se ovi dogovorili da ga istuku ili proćeraju.

Kakvo je raspoloženje Hrvata, Dalmatinaca, Primoraca i ostalijeh naspram Srbije, najbolje se dalo viđeti pri dolasku ovamo dr Iva Grizigona za koga se preko usta Mihanovića i pristalica srbijanskijeh kaživalo da on dolazi ovđe za generalnog jugoslovenskog konsula, a u isto vrijeme da će biti i najstariji od sviju jugoslovenskijeh konsulata u Južnu Ameriku, te da ga treba kao takvoga i dočekati.

Kada je Grizigono ovđe stigao, dočekalo ga samo društvo "Jadran", na čelu sa Mihanovićem i nekijem kap. Vickovićem, sa nekoliko pristalica srbijanskijeh. Od naroda nije bio niko. Grizigono oslovijo je prisutne da je sve prekomorske Jugoslovene pozdravio kralj Aleksandar i preporučio da se radi i pomaže država jugoslovenska.

Nije ovdje mnogo potrajao pa je pošao u Ruzaliju i Santa Fe, đe ima veliki broj Dalmatinaca, Hrvata i Primoraca, a u koje dvije varoši kao što napomenusmo, ima ogranaka od "Jadrana". U društvu mu je bio i Milo Mihanović. Na oba mjesta dočekali su ih društva – u Rozaliju zajedno, u Santa Fe - "Vis".

Kada su bili u Rozaliju, kako vele, Mihanović je molio konsula francuskog da još za koje vrijeme bude na ruku ogranku lista "Vis" i narodu u provinciji Santa Fe. I, bajagi, vele da se Francuz, kao Francuz toj molbi odazvao a u stvari ne iznose koju je to pomoć i u čemu dao.

Poslije pet šest dana povratili su se ovđe, a prije toga na 15 dana oglasili su da će se sedmog maja ove godine održati zbor u društvu jugoslovenske "Uzajamne Pripomoći". Na trku se išlo i agitiralo da što viši broj na zbor dođe, a naročito Crnogoraca.
I taj jedan došao, ali za Grizigonju i Mihanovića nepovoljan pošto na tome zboru nije bilo više od 60 njihovijeh pristalica.

Od Crnogoraca bilo je samo pet – šestoro bez vrijednosti. Znamo gr... ne povukoše.

Nije nam još, za sada, poznato, što su na tome skupu govorili, bez jedino to, da namjeravaju sva društva uvesti u ovu "Uzajamnu Pomoć" i da su telegrafski odpravili odpozdrav Aleksandru "oslobodiocu" --- PALIKUĆI.

Od toga mu odpozdrava nije bolje, no gore,jer ovamošnji narod nije za njega, može se sigurno reć, a evo primjera. Svuda se po ulicama dalo čuti od Hrvata, Dalmatinaca, Primoraca itd., a naročito od Crnogoraca: evo, vele, došao je jugoslovenski konsul, no kada je u tome svojstvu došao zašto nije primljen od vlade argentinske; zašto nije iznijo jugoslovensku krunu izastavu, kao što je to učinio crnogorski konsul, zašto nije otvorio konsulat i ne obavlja poslove konsularne.

Došlo se do ubjeđenja da je to samo jedan agitator srbijanski, i ništa više, te mu je i to skrhalo, ako je uopšte imao ugleda, - ugled. Pošto Grizogonjo nije zvanično primljen od strane argentinske vlade, a počem nema nikakvijeh vidnih znakova državnijeh, samo njegove pristalice intervjuisali su ga, kojima je odgovorio, da je on zaista ovđe jugoslovenski konsul, i da ga je za to mijesto preporučio Pašić u svrhu tu da priređuje sve za organizaciju konsulata, koji će se – veli – brzo otvoriti, kada mu dođe sekretar dr Hadžić, a do tada da će društvo "Jadran", kao i do sada, voditi agente konsularne. I zaista Grizogonjo ne obavlja nikakve zvanične konsularne poslove samo što provodi agitaciju.

Memorandum Hrvatskog Bloka izazvao je kod ovdašnjh Hrvata veoma dobar utisak. Skoro svi Hrvati privrženi su tome bloku, te iznose u "Jugoslovensku državu" da je ta ideja opravdana i da svi Hrvati treba da mu poklone pažnju. Od kada su Hrvati saznali za ovaj memorandum, sve se više ODBIJAJU OD PRISTALICA SRBIJANSKIH i sami se grupišu.

Dalje, ovđe skoro kružili su glasovi kroz novine da se Hrvatska odvojila od Srbije i da je sastavljena hrvatska vlada, pod predsjedništvom g. Š. Radića. Baš onoga dana kada je ta notica uzašla u novinama – Hrvati su prekinuli rad đe je god koji bio, te su toga dana manifestovali po Buenos Airesu. Njihovom oduševljenju nije bilo kraja. I naši su učestvovali u njihovo veselje i piće plaćali.

Taj čin Hrvatski veoma je nas oveselio i okuražio, nadajući se da će i crnogorski narod to već jednom učiniti i osvjestiti se. Ako on – narod – neće nama će iz inostranstva kada se prikupimo i približimo lakše doći do naše pobjede.

Poslije ove vijesti ništa nijesmo mogli saznati, iako neprestano pitamo šta se čini u Hrvatskoj. Ali svakojako ni mi ni Hrvati ne mislimo da će taj čin tako olako proći Srbiju, a za hrvatski blok, što tako ne bi učinio bez sigurnog uspjeha.

Iza našega udarca kojega smo dali Srbiji u sred srca, ovaj je hrvatski drugi udar te mislimo da je već prskao onaj kazan koji je počeo vreti od onoga našega slavnoga dana – 21. decembra 1918. god – kada smo Srbiji dali otpozdrav tanadima iz pušaka koji i danas zvijuču po onim našim gorama i brdima, - i kad smo još rekli: "Bježi mi kugo s ognjišta mila".

Napomiljemo, da je Grizogonjo svijema srbijanskim pristalicama saopštio da ova vijest nije istinita no da je zlonamjerno puštena te da je u Hrvatskoj potpuno mir. Dalje, srbijanske pristalice na sva usta govore da su ovu vijest lansirali crnogorski nezadovoljnici iz Rima, đe, vele, da je izvor laži, i iz Bari, kako biše time u očima svjetske konferencije ubili ugled biogradskoj vladi i njezinim delegatima. Mi, pak, sa naše strane oponiramo tome dokazujući da je vijest istinita, i do sad većina nama vjeruje. Što će biti dalje, viđećemo.

Sa velikojem zadovoljstvom možemo vas pozitivno izvijestiti da kod velike mase ovamošnjih Crnogoraca stoji moral na visinu. Pravi su patrioti i složni su izdržati sve muke i patnje za postignuće naše pravedne stvari. Iako su u tuđini i udaljeni od svoje otadžbine, ipak drže se kao pravi Crnogorci i bore se protivu svakoga onoga ko nasrće na čast i pravo Crne Gore.

Množina od njh namjeravalo je poći u Crnu Goru, da poslije 15 i 20. g. vide svoju familiju i svoj zavičaj, ali ipak ne hoće sada govoreći: "Neću nikad poći pod sramotnom vladavinom srbijanskom, pa ću isčekati čas kada ćemo svi zajedno poći na poziv naše vlade, i zajednički pobjedonosno poći u Crnu Goru".

Mi ih savjetujemo da ništa ne mari da pođu kućama, te daće onamo kao pravi Crnogorci doprinijeti više koristi našoj opštoj stvari, ali oni nikako ne hoću jer im se čini sramota da ih ko ne prekori. Još više čini im smetnju polaska i pisma koja dolaze iz Crne Gore u kojima saopštavaju da je onamo stanje nesnosno i da biše množina ovamo došla da im srbijanske vlasti dadu pasoš. Na isti način od polaska svojijem kućama ustručavaju se i mnogi Hrvati i Dalmatinci. Od svijeh našijeh koji su poodavno došli ovamo poći će tri četiri, i to oni koi su u starijim godinama.

Znamo da ste Vi i g. ministar dr Pero Šoć bili u Ðenovu prilikom sastanka svjetske konferencije, a za g. Jovana i Vlada vidjeli smo iz onijeh istrižaka kao da su bili u Beč i Budimpeštu. To nas je veoma oveselilo i okružilo nas je, dako već vaš patriotski rad uz pripomoć pravijeh crnogorskijeh patriota, urodi plodom, a sigurno bi se plod tog rada i ostvario odvajanjem Hrvatske od Srbije.

Sva Argentina da je naša ne mili nam se, ne bismo imali mira i pokoja dok izvojujemo slobodu. Sve su nam misli tamo uprte. Iako smo fizički od Vas udaljeni preko velikijeh i dubokijeh mora kao i od Vašijeh kolega i ostalijeh crnogorskijeh patriota, ipak smo duhovno svakog časa s Vama i gotovi smo da zajednički podnosimo i zlo i dobro.

Svi uopšte nestrpljivo očekujemo onaj čas kada ćete nas pozvati pod našu nepobjedivu slavnu zastavu. Ne bi smo došli inokosni, vjerujte nam, no bi krenulo na hiljade. U tome slučaju trebalo bi jedan brod uputiti. Malo bi ko i od ovijeh te su davno došli imao podvozni i putni trošak.

Osim gore rečenog daje nam povoda misliti da se nešto krupno iza brda valja i dolazak generala italijansko g. Kavilja koji je o tragu dva mjeseca došao ovamo neprestano putuje i obilazi sve krajeve đe su Italijani naseljeni. Drži im govore, poziva ih na patriotizam za kralja i otadžbinu.

Putovao je i u republiku Monte Video i Čili. Svuda je od strane Italijanaca svečano predusrijetan i naišao je na veliku popularnost. Takođe je primljen svečano i od poglavara državnijeh i državnijeh vlasti. Nigđe ni kutića đe su Talijani naseljeni nije propuštio što nije pošao.


Krsto Popović
Živko Nikčević
Marko Matanović
Vasko Marojević

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

Intervju sa General Jovom Kapičićem


General Jovo Kapičić prvi put javno govori o liku i djelu Krsta Zrnova Popovica i njegovoj pogibiji koja se zbila marta 1947. godine. Kapičić je u to vrijeme bio crnogorski ministar policije i njegovo svjedocenje o tom dogadjaju definitivno ce odagnati sve kontroverze o smrti generala Popovica. Zbog autenticnosti iskaza Jova Kapičića, tekst objavljujemo integralno, bez ikakvih autorovih ili redakcijskih intervencija.
(Razgovor je vođen 22. novembra 2005. godine)


Nije htio ziv da se preda


“OVO sto ti govorim ovo je za istoriju. Ovo je istina, dragi Novace, znam te dugo i dobro se boris za Crnu Goru Goru. Ovo su istorijske cinjenice sto govorim o jednoj tragicnoj zivotnoj drami, u kojem je heroj Krsto Popovic ubio heroja Raka Mugosu. Tako da je u narodu, kao u antickim knjizevnim dramama, ostalo da se prica kako je junak ubio junaka i kako je, na kraju, i sam junak poginuo u borbi. Ovo je kao moja ispovijest, a ti je biljezi romansirano. Slusaj me sto ti pricam. Krsto Zrnov Popovic nije bio moj krsetni kum. Meni su roditelji, otac Milo i majka Andja, bili u Gaeti, dje sam se i ja rodio, i moj krsteni kum bio je dr Novica Radovic, crnogorski komita i emigrant, koji je u drugom svjetskom ratu bio ideolog crnogorskih federalista i glavni politicki savjetnik u stabu Krsta Zrnova Popovica.

Ja necu govoriti o Krstu Popovicu i njegovoj borbi za Crnu Goru od balkanskih ratova, preko prvog svjetskog rata, potom Bozicnjeg ustanka i komitskog pokreta, kao i emigrantskog zivota i o njegovoj politickoj aktivnosti do izbijanja drugog svjetskog rata, jer to neka rade istoricari, a o njegovim zaslugama i junastvu u borbi za Crnu Goru govori i brojna arhivska gradja iz tog perioda. Ja cu govoriti o Krstu Zrnovu i njegovom drzanju od 1941. godine, sve do njegove smrti 1947. godine, i zao mi je dragi Novace, sto ovo ne snimas, nego biljezis, tako da ispada da pisem ili diktiram roman u telefonskom razgovoru, a svi koji na ovu temu zele pricati, neka se pozovu na tebe i kazu da je Jovo Kapicic, ministar unutrasnjih poslova u vrijeme kad je stradao Krsto Zrnov Popovic, ovo rekao i neka se pozivaju, ako hoce, na ovaj nas dijalog, a ja vise o ovome necu pricati javno, ni na televiziji, ni na radiju itd. Samo mi dostavi na adresu mog sina Dragana, u njegovom klubu “Galerija”, adresa 7. jul broj 10., sa naznakom za Jova, ovo sto si zabiljezio da procitam. A sad me pazljivo slusaj, da ti kazem vezano za Krsta Zrnova ono sto je jedna i jedina istina, jer sam prvopozvani da o tome kazem ono sto znam, a znam sve ono sto je relevantno.

U toku drugog svjetskog rata Krsto Popovic je bio neprikosnoveni autoritet u Katunskoj nahiji. Zato kazem da je bio covjek Katunske nahije od 1941. do 1945. godine. U vrijeme drugog svjetskog rata on je bio akciono vezan za ideju da se Crna Gora kao nezavisna drzava obnovi. On se borio za Crnu Goru ne zbog Italijana ili fasizma nego zbog Crne Gore. Mislio je da se Crna Gora srpske hegemonije moze osloboditi pod okriljem i protektoratom Italije. Prihvatio se konktakta i saradnje sa Italijanima, jer je smatrao da, u to vrijeme, ne postoji drugi nacin borbe za samostalnu Crnu Goru. Cinio je to na svoj atipicni nacin, onako kako je sam osjecao i mislio. On nije bio ni ratni zlocinac, niti kvisling, i ne moze se uporedjivati sa Antom Pavelicem ili Vitkungom Kvislingom, jer njega Italijani ili Njemci nijesu postavili za drzavnika, sefa marionetske drzave ili vlade, vrhovnog komandanta vojske, ministra itd. Da je postupao kao oni bio bio bi kvisling i ratni zlocinac, ali nije. Italijani su tada vrsili vlast u Crnoj Gori, a ne Krsto Popovic. On je imao pod svojom upravom Katunsku nahiju. A tada je Crna Gora bila poharana ravnogorskom cetnickom vojskom, koja je u Crnoj Gori cinjela brojne zlocine. U Katunskoj nahiji Krsto Popovic je pruzao utociste partizanima, a i sinovi mu Nikola i Radovan bili su u partizanskom NOP-u i junaci narodnoslobodilacke borbe.

Ovo ti, Novace, pricam i nemoj misliti, ni ti, ni bilo ko drugi, da se udvaram mrtvom Krstu Popovicu, koji je odavno u grobu, a i ja sam jednom nogom u grobu. Pricam ono sto znam i zasto sam meritoran i ovo je prava istina o njemu i njegovoj pogibiji.

Nije se Krsto borio za Italiju i fasizam nego za Crnu Goru, na svoj nacin, onako kako se on dozivljvao. Zapamti ili zapisi, komunisti u Katunskoj nahiji bili su dominantno zasticeni na teritoriji koju je on sa svojom vojskom kontrolisao. Ja sam komunista i borac iz Drugog svjetskog rata, ali to istinito priznajem. Da nije Krsta Popovica bilo, komunisti u Katunskoj nahiji ne bi mogli opstati. Bili bi progonjeni ili mrtvi.

U toku Drugog svjetskog rata Crna Gora je bila duze vrijeme najcetnickiji prostor na podrucju Jugoslavije. Sa cetnickim snagama Draze Mihailovica, koje su predvodili Blazo Djukanovic, Pavle Djurisic, Bajo Stanisic i drugi, zelenaska vojska brigadira Krsta Zrnova Popovica nije imala vojnicke sukobe, ratne okrsaje, jer je on bio nezavisan i neutralan od njih. Sa njima se nije politicki i ideoloski slagao, ali nije ni ratovao protiv njih, jer je Italija u to vrijeme u Crnoj Gori imala kao okupator vlast. Na prostoru kojeg je kontrolisao Krsto Popovic nije cinio zlo partizanima, komunistima, nego ih je stitio, i niko od parizanskih boraca i pripadnika NOP-a ne bi mogao opstati da nije, tada, u to vrijeme, njega bilo tamo. Krsto Popovic je imao, u vrijeme rata 1941-1945. godine, ugled i stvarnu vlast u Katunskoj nahiji i nije je fakticki zloupotrebljavao protiv partizana na tom prostoru.

Krsto Popovic je bio brigadir crnogorske vojske i njegov generalski cin su mu priznali Italijani, kada su okupirali Crnu Goru. Podudarao se u mnogome stav Krsta Popovica o obnovi nezavisne Crne Gore sa stavom Italije o restauraciji crnogorske drzave pod njihovim protektoratom. Kada smo mi, pripadnici NOP-a, sa svojom vojskom oslobodili Crnu Goru strane okupacije, Krsto Popovic je otisao u sumu kao odmetnik, hajduk. Bilo je mnogo Katunjana sa njim. Nije zelio da se pokori i potcini novim vlastima i tacno je da novim vlastima nije zelio da se preda, vec da umre zajedno sa svojim uvjerenjima.

Znam, da on nema nikakve veze sa ubistvima koje su pocinili odmetnici, kao sto je ubistvo brata Veljka Vlahovica, Dusana Vlahovica. On to ubistvo nije ni naredio, niti odobrio, odnosno, nije se saglasio sa njime. Sa onima koji su se ponasali kao banditi nije imao nikakve veze u to vrijeme. Ponasao se kao neka vrsta drzavnika i nije imao ni znanja, a jos manje odobrednja u odnosu na postupke koje su cinjeli nekada pripadnici njegove vojske u besmislenim obracunima sa novim vlastima, kao sto je ubistvo Dusana Vlahovica na Čekanjima iznad Cetinja. On nije imao veze sa tim.

Ja ne znam da je Krsto Popović bio zločinac, niti sam u to vrijeme, kao pomocnik Aleksandra Rankovica, gledao sluzbenu dokumentaciju, koju Ti pominjes, da ga je odlukom crnogorskog CASNO-a Državna komisija za utvrđivanje zlocina okupatora i njihovih pomagaca proglasila ratnim zlocincem.

Krsto Zrnov se nije odrekao sinova, niti ih je proklinjao, vec je stitio pripadnike NOP-a na svojoj teritoriji. Cinjenica je da se on zamjerio komunistickoj ideologiji i da se njoj protivio. Nije Krsto Popovic zelio da se preda nasim, novim vlastima, vec se ponasao kao odmetnik, hajduk. Nije prihvatio vise puta nudjenu mu saradnju sa NOP-om. Bio je odmetnik u sumi nakon oslobodjenja zemlje.

Sjecam se jednog dana, bio sam pozvan kod Aleksandra Rankovica. Rekli su mi, zove Vas Rankovic, bilo je to pocetkom 1947. godine, da odete u Crnu Goru i onemogucite, sprijecite odmetnike, koji su kontrolisali sirom Crne Gore brojne puteve i druge veoma vazne objekte i stvari. Odmetnici su bili opasni, bilo ih je tada preko 400, koji se nijesu predali vlastima, tako da su bili neka vrsta oruzane sile. Poslat sam iz Beograda da budem prvi covjek Ministarstva unutrasnjih poslova Crne Gore da se ti odmetnici dovedu pred lice pravde, bilo milom ili silom, zivi ili mrtvi. Prihvatio sam i otisao, ali sam zamolio Rankovica da uvazi da ja imam svoja gledista vezano za to kako se sa Krstom Popovicem treba postupati. Jer, Krsto Popovic nije bio ubica, razbojnik ili skripar, nego castan covjek, junak iz istorije Crne Gore, koji u ovome ratu nije licno naredjivao da se bilo sto zlocinacki ucini.

Novace, govorim ti, i zabiljezi, da sam, inistirao da se Krsto Popovic spasi, zelio sam iskreno da ga spasim. Na to mi je Rankovic rekao: “Jovo, ako se Krsto Popovic moze spasiti, spasicemo ga, privescemo ga sudu i sudicemo mu, jer imamo razloga da mu pomognemo”.

Novace, kazem ti, gaetasi, to jeste, Crnogorci u Gaeti, đe sam se ja rodio, dje su mi bili otac i majka, kao prognanici, smatrao sam i smatram, bili su najbolji Crnogorci toga vremena.

Kad sam otisao za Crnu Goru u funkciji ministra unutrasnjih poslova, radio sam svoj posao savjesno i pustio sam iz zatvora crnogorskih ili dekretom olsobodio preko 500 ljudi, koji su bili jataci neprijatelja nasih, i zelenaskih i drugih je tu bilo mnogih.

Ucinio sam to iz razloga humanosti, jer sam znao da oni ne mogu da sruse poredak, iako, nijesu bili bezopasni, ali sam ih oslobodio kazne, koje su u to vrijeme bilo vrlo visoke. Oni nijesu bili tada opasni kao oruzana sila, ali su mogli da cine brojna krivicna djela protiv ustavnog uredjenja i bezbjednosti drzave.

Da ti, Novace, kazem vezano za Krsta Popovica, nije postojala odluka od strane vlasti, u kojoj sam bio i ja znacajan cinilac, da se on likvidira. Zauzet je bio stav da treba, ako je moguce, ishodovati to da se Krsto Popovic preda novim vlastima i da na bilo koji nacin on dodje u ruke vlasti, sa ciljem da mu se spasi zivot i izvede pred sud zakona.

Ponavljam Ti, on za mene nikada i nikako nije bio ratni zlocinac, vec je bio covjek, borac za Crnu Goru iz starih vremena. Da je Crna Gora bila drzava pod fasisticko-nacistickim protektoratom kao Paveliceva NDH ili Nediceva Srbija, da je Krsto Popovic, recimo, bio na celu takve Crne Gore, kao marinetske drzave stvorene pod stranom okupacijom, onda bi se za njega moglo reci da je kvisling, ali Krsto to nije bio. Krsto Popovic nije bio kvisnilng, on je zelio da se formira nezavisna Crna Gora, ako je hoce crnogorski narod. Krsto je znao u tim uslovima da to nije realno moguce, a kod crngorskog naroda za to nije imao podrsku, a nije je mnogo ni trazio.

Znaj Novace, svaki pokret ili borba, koja izgubi podrsku naroda i tlo na kome stoji neminovno padaju.

Vezano za Krsta Popovica i ovo cu ti reci. Jednog dana, sreo sam se sa mojim starim prijateljom skolskim drugom Gulubom Draskovicem, sinom oficira Djura Draskovica, koji je poginuo u Bozicnjem ustanku 1919. godine, covjekom koji je bio odmetnik u sumi, inace i Krstovim prijateljom i rekao sam mu da bi Krsto trebao da se preda vlastima, neka se Krsto prijavi dje hoce, bice izveden pred sud i malo sudjen, a poslije ce biti slobodan gradjanin. Golub mi je bio prijatelj i sve sam ucinio da ga spasim, privolim da se preda vlastima. Njegovoj majci sam to rekao i moja intervencija je uspjela. Golub Draskovic se predao vlastima i tako mu je spasen zivot. Ali Krsto nije htio da se preda.

Kao ministar i dobro obavijesten covjek znao sam dje se Krsto Popovic nalazi, krece, kako dobija hranu itd na prostoru Katunske nahije, ali nijesam zelio da se preduzme nista da bi on bio ubijen. Ja sam bio misljenja i stava da se sa Krstom pokusaju ostvariti pregovori da bi se on predao novim vlastima, ali to Krsto nikako nije htio. Tako sam i postupao kao ministar unutrasnjih poslova Crne Gore u to vrijeme.

Poslije oslobodjenja zemlje, priveli su bili u policiji u to vrijeme cetvoricu Popovica, Krstovih rodjaka. Odlucio sam da ih pustim kuci, iako sa stanovista vlasti i poretka nijesu bili bas nevini. Rekao sam im, nadjite Krsta, vi se svakako sa njim vidjate ili znate dobro o njemu dje se krece i sto cini, i prenesite mu moju poruku da ga ja, Jovo Kapa, sin oficira crnogorskog i njegovog starog prijatelja Mila Kape, pozivan da se sretnemo dje godj on hoce da razgovoramo i dogovorimo se da se Krsto preda novim vlastima. Nadjite ga u sumi i prenesite mu da cu ja, sin njegovog prijatelja Mila Kape, sve uraditi da ne dodje do prolijevanja krvi, da se sve zavrsi mirno, bez ubistava i drugih nevolja. Porucio sam, njima, Krstovim rodjacima, da se okanu odmetnistva i da ne idu vise u sumu, jer vise nema sentimentalnosti. Ja rukovodim ovom akcijom, i javite mi se.

Dosli su ponovo kod mene i rekli su mi da Krsta nijesu nasli. Razgovarao sam sa njima i pustio ih da odu, ali jedan od njih mi je odlazeci rekao: “Krsto Vam se nikad nece predati”. To je za mene bila ozbiljna poruka. Znao sam da se predati nece, iako sam sve pokusao da mu spasim zivot. Ali, on je bio takav covjek. Nije htio pristati da nam se preda. Radije je htio poginuti, nego nam se predati, kao sto i jeste, ubivsi jednog hrabrog covjeka, mladog junaka, kao sto je bio kapeten Rako Mugosa. Htio je on ubiti i druge pripadnike zasjede koje ga je u jednom kucistu u Cucima cekala, mog pomocmika oficira Veljka Milatovica i Mihaila Sara Brajovica, kad je bacio bombu u kucistu na njih, ali ona nije eksplodirala. O tome cu malo kasnije.

Mi u drzavi, i ja kao prvi covjek MUP-a znali smo dje se Krsto krije i dje mora doci realno. Nemojte me pitati, Novace, da Ti pricam stvari vezane za porodicu Popovic. O Mirku Bigovici i Krstovoj kcerki Bosiljki. Ja Ti to necu nista reci, jer su to porodicne, privatne stvari. Ti izvodi zakljucke koje hoces, ali ja sa tim nemam nikakve veze. Tvoja je stvar koga ces odrediti kao one koji su odmogli Krstu Popovicu. Ponavljam ti, nemoj me to pitati, jer ti necu odgovoriti. A sad me saslusaj dalje!

Sve pokusavam da se Krsto Popovic privoli sudu pravde. Dovodim u MUP na dogovor za operaciju njegovog hvatanja, ali ne i likvidacije, Veljka Milatovica, mojega pomocnika za OZN-u, Mihaila Sara Brajovica, necelnika II odjeljanja u Ozni i Raka Mugosu, mladog, odanog i hrabrog covjeka, koji u cinovnickom smislu nije pokrivao polozaj. Sa ciljem da se Krsto uhvati ziv ja ne saljem obicne policajce ili udbase da ga uhapse, nego najsposobnije i najodgovornije oficire i svoje saradnike. To radim jer zelim da Krsto bude uhvacen ziv, jer sam smatrao da nije zasluzio da pogine u sumama Katunske nahije. Kazem im da treba Krsta Popovica da uhvate, da mu spasu glavu, da bude ziv doveden pred sud, a da ga ne ubiju. Oni odlaze u Cuce, u jedno staro kuciste. Njih trojica, Milatovic, Brajovic i Mugosa ga u zasjedi cekaju u kucistu. Krsto Popovic dolazi. Sa hajduckim instiktom ili necim drugim, osjetio je Krsto Popovic da su oni tamo, prije nego sto su osjetili oni da on dolazi. Osjetio je njih prije nego sto su oni osjetili njega. Oni su cekali u zasjedi. Sa ciljem da ga uhvate zivog. Spazivsi da ga ceka i kucistu zasjeda, Krsto baca bombu u kuciste, koja nije eksplodirala. Bila je to bomba kragujevka koja bi ubila svu trojicu kucistu da je ekspodirala. Ali je, zatalija. Bez dogovora sa Veljom Milatovicem i Sarom Bajovicem iz kucista je na vrata izletio Rako Mugosa. Krsto Popovic ga je smrtno pokosio rafalom iz svoje masinke. Na vratima od kucista Krsto Popovic je ubio Raka Mugosu rafalom i on je pao mrtav na zemlju. Potom Krsto Popovic krece uz uzbrdicu iznad kucista da se sakrije, zakloni, a iz kucista izlaze Veljko Milatovic i Mihailo Saro Brajovic i pucaju i ubijaju Krsta Popovica plotunom iz svojih pusaka. Odmah iza toga, Rako Mugosa je proglasen narodnim herojem a niko mu nije naredio da izadje iz kucista i Krsta uhvati ziva. Tako je heroj ubio heroja. U kucistu u zasjedi koja je cekala Krsta Popovica bili su Veljko Milatovic, Saro Brajovic i Rako Mugosa i niko vise.

Krsto je bio sam, sukobio se sa njima i poginuo u oruzanom obracunu. Poginuo je u konfliktu sa vlastima koje su mu nudile pomilovanje, jer nije htio da se preda ni pod koju cijenu. Krsto je poginuo kao junak. On ima svoj kult, svoju istoriju i Crna Gora treba da prizna njegovu borbu. I sve je to u redu, ali Krsto je mislio da se do Crne Gore moze doci uz saradnju sa Italijanima. Ja kao komunista govorim da se do Crne Gore ne moze doci s osloncem na okupatora. Krsto Popovic je bio borac za svoj narod. Nije se prema ustanicima, pripadnicima NOP-a, odnosio lose.

Na kraju da Ti, Novace, kazem i ovo. Krsto je vodio Dnevnik. To ti je poznato. U Krstovom dnevniku pise i ovo: “Ja se skrivam u kamenjaru, a vojska me trazi, starjesina im je Jovo Kapa i on baca praznu kutiju cigara, koja pada pred moje noge, a ja mogu da ga ubijem, ali to je toliko blizu da ne mogu reperirati masinsku jer ce ako me cuje on ubiti mene”.

Eto, to ti je prica o Krstu Popovicu i njegovoj pogibiji. Ovo su istorijske cinjenice koje stavljaju tacnu na jednu tragediju, u kojoj su zivot izgubili heroji Krsto Popovic i Rako Mugosa. Novace, ako ce drugi da pisu neka se pozivaju na ovaj nas razgovor”.


****

Narodni heroj, general, borac za Crnu Goru...

General Jovo Kapicic je narodni heroj iz Drugog svjetskog rata, pripadnik NOP-a, borac, ustanik, partizan, pripadnik Komunisticke partije Jugoslavije, politicki komesar, ucesnik mnogih krvavih bitaka sa italijanskom i njemackom vojskom i cetnickim kolaboracionistima, rijecju, vrlo znacajna licnost crnogorske istorije u periodu od 1941. godine sve do danas.

Poslije Drugog svjetskog rata, bio je na istaknutim drzavnim funkcijama u Crnoj Gori i SFRJ, kao ministar unutrasnjih poslova, diplomata, itd.

Kad se Jugoslavija raspala 1991. godine general Jovo Kapidzic se angazovao u politickoj borbi sa nezavisnu Crnu Goru i istakao se brojnim javnim nastupima, intervjuima, govorima na mitinzima nekadasnjeg LSCG, i drugim skupovima na kojima je promovisana ideja slobodne, samostalne, medjunarodno priznate i demokratske Crne Gore.

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

VOJVODA BOŽO PETROVIĆ (1845 – 1927) – (VOJSKOVOĐA, SENATOR I PREDSJEDNIK VLADE NA BRANIKU CRNE GORE OD SRPSKOG AGRESORA)






Tragedija koja je od 1918. godine zadesila crnogorski narod nije mimoisla ni njegovo kulturno-istorijsko nasljedje. Divljacki su se rusili crnogorski spomenici, skrnavili i ponizavali nacionalni i drzavni simboli Crne Gore. Zabranjeno je nosenje crnogorske kape, crnogorska drzavna, vojnicka i narodna zastava bila je zgazena i uprljana, srusena je Njegoseva kapela na Lovcenu posvecena Svetom Petru Cetinjskom, ostecena u doba Austro-Ugarske okupacije, da bi Aleksandar Karadjordjevic podigao novu i drugaciju u slavu dinastrije Karadjordjevic i u cast rodjenja svojega sina Petra. Pristupilo se u vrijeme srpske okupacije Crne Gore i njene nasilne aneksije brisanju crnogorske istorije, sprovodjenju politike asimilacije crnogorskog naroda, ruzenju i rusenju njegovih obicaja, tradicije, kulture i pamcenja.

Vlasti nijesu tada postedjele ni staro, istorijsko, proslavljeno zvono Ivana Crnojevica. I ono je bilo na udaru savremenih vandala. Zvono Ivana Crnojevica stradalo je 1934. godine. Tada je ono skinuto sa Cetinjskog manastira svetog Ivana Crnojevica, osnivaca Cetinja i grandioznog crnogorskog srednjevjekovnog drzavnika. Zvonilo je u trenucima posebno vaznim i svecanim u istoriji Crne Gore. Ljubomir Nenadovic je pisao o zvonu Ivana Crnojevica i ovo: »Ono je dvjesta godina sa usamljenih zidina Cetinjskog manastira, kao pustinjak, kao siroce bez igdje ikoga, kroz ove planine jecalo i pred Bogom plakalo«. »Njemu je dato prvenstvo, te i sada, izmedju svih zvona, svakom prilikom ono se prvo javi. Ono je docekalo da oglasi da se predao Niksic, Bar, Nis, Plevna, Jedrene. Ono je docekalo da oglasi: da je osvojeno ostrvo Vranjina, stolica stare Zetske Mitropolije, odakle se negda njegova jeka razlegala po talasima Skadarskog jezera...Sada glas njegov razleze se do reke Volge, do Temze i do obala Tihog okeana: svaku novost koju ono iz ovih krajeva oglasi, odmah raznese telegrafska munja na sve strane sveta«.
To, cuveno, Zvono Ivanovo zvonilo je kad se, recimo rodio prestolansljednik Danilo, najstariji sin knjaza Nikole I Petrovica Njegosa i kad je crnogorska vojska odnijela velicanstvenu pobjedu na Vucjem Dolu. Ali, sa stravom i uzasom koji su nastupili tragicnim krajem Crnogorskog Kraljevstva i Zvono Ivanovo biva osudjeno da nestane zajedno sa brojnim istorijskim spomenicima i eksponatima duhovne i materijalne kulture crnogorskog naroda. »To je staro zvono smetalo brisacima crnogorske istorije, pa su ga pod izgovorm da je napuklo, poslali u Vojvodinu da se pretopi, i od njega su mesingane kvake na kapijama vojvodjanske gospode«, pise dr Radoslav Rotkovic. Sve i da je bilo napuklo, niko nije imao pravo da ga otme Crnoj Gori, niti da ga odnese i da ga pretopi. Njemu je bilo mjesto u muzeju crnogorskih starina. Nije zasluzilo da nestane. A nestalo je na brutalan i primitivan nacin. Cak ni natpis koji je na njemu postojao nije prepisan. Sve se radilo da se ubije pamcenje, istorijska, nacionalna i drzavotvorna svijest i memorija crnogoraskog naroda. Zato je i nad Zvonom Ivanonovim i izvrsena smrtna kazna.
Savremeni crnogorski knjizevnik, akademik Jevrem Brkovic, u svom djelu »Komitske balade« objavio je i svoju cuvenu pjesmu »Zvono Ivanovo«, napisanu 1988. godine.
Tu pjesmu zavrsava ovim ubjedljivim stihovima, koje filigrantskom preciznoscu docaravaju zlu sudbinu Zvona Ivanova:

»Neka se zna:
Ivanovo Zvono s Cetinja Ivanova
(kad ono razur Crne Gore dodje)
ko staro gvozdje u Backu otpremise
i tamo pretopise u kvake za dvorac
gospodina Dundjerskog Gedeona!
Sveto nase Zvono Ivanovo«.


Sa crnogorskim svetinjama 1918. godine, stradali su i poznate crnogorske licnosti, drzavnici, vojskovodje, patrioti. Jedan od najpoznatijih crnogorskih drzavnika tog doba, koji je bio u okovima srpskih tirjana i okupatora bio je i vojvoda Bozo Petrovic, gospodin Bozo!
Vojvoda Bozo Petrovic Njegos (1845–1927) bio je bliski rodjak kralja Nikole, Predsjednik Crnogorskog Senata, komandant Juznog sektora crnogorske vojske u Velikom ratu 1876-1878. godine, predstavnik Crne Gore, zajedno sa vojvodom Stankom Radonjicem, na Berlinskom kongresu 1878. godine, Predsjednik Ministarskog savjeta (Vlade) Knjazevine Crne Gore (1879-1905) i ministar, te guverner Skadra 1915. godine. Vojvoda Bozo Petrovic, zavrsio je u Parizu 1867. godine Licej Luja Velikoga, vratio se u Crnu Goru i sa navrsene 22 godine postao predsjednik Crnogorskog Senata.
Vojvoda Bozo Petrovic je u ime Crne Gore obavljao brojne diplomatske misije, cesto putovao u inostranstvo, susrijetao se, razgovarao i pregovarao sa istaknutim evropskim drzavnicima, poltiicarima i drugim zvanicnicima i dostojno i autoritativno reprezentovao interese Knjazevine i Kraljevoine Crne Gore. Bio je postovan u uvazavan kao licnost i u domacim i medjunarodnim krugovima.
Nakon srpske okupacije i aneksije Crne Gore 1918. godine vojvoda Bozo Petrovic je bio izlozen teroru, mucenju i prinudi od strane novouspostavljenih vlasti. Vojvoda Bozo Petrovic jedan je od organizatora Bozicnog ustanka crnogorskog naroda 21. decembra 1918. godine. U pogledu organizovanja ustanka odrzavao je vezu sa kraljem Nikolom i ostvarivao prepisku sa crnogorskom Vladom u izgnanstvu, posebno sa njenim ministrom iz Rima Milom M. Vujovicem. Uoci izbijanja ustanka stari crnogorski vojvoda Bozo Petrovic (od 70 godina) uhapsen je u Niksicu decembra 1918. godine. Sikaniran je i maltretiran od strane okupacionih vlasti i njihovog sreskog nacelnika Tomica. Utamnicen je u podgorickom zatvoru »Jusovaca«.

Nikola Tomanov Zec povodom hapsenja vojvode Boza Petrovica navodi u svojim memoarima »Zelenasi«:
»Prilikom sprovodjenja vojvode Boza Petrovica iz niksickog u podgoricki zatvor, na Bogeticima rekao mu je Marko Savicevic:
»Kako bi bilo vojvodo da te pojasem do Podgorice ? Do ovog jahanja nije doslo, ali je tacno da mu je Savicevic oduzeo skupocjeni stap, koga je stari vojvoda decenijama nosio i koji mu je za ovu priliku bio vrlo potreban«.

U knjizi »Nekoliko stranica iz krvavog albuma Karadjordjevica«, Rim, 1921, pise i ovo: »Osim zatvorenih Crnogoraca ima i jedan broj interniranih, vecinom prvaka, medju kojima su: vojvoda Bozo Petrovic, bivsi Predsjednik Ministarskog savjeta, Mihailo Popovic, clan Drzavnog savjeta u penziji, Stevo Tatar, clan Glavne drzavne kontrole, Spiro Popovic, Direktor posta i telegrafa, Marko Petrovic su internirani u Sarajevu (Bosna)«. U decembru 1918. godine, od strane srpskih vlasti, maltretirani su tri brata: »Vojvoda Bozo Petrovic (70. godina), bivsi predsjednik Ministarstva, general Djuro Petrovic (69. godina) i Marko Petrovic (63 godine), bivsi oblasni upravitelj, koji su zivjeli na svojim imanjima u okolini Niksica. Sva trojica su tada bila zatvorena u Podgorici. Poslije skoro godinu, vojvoda Bozo i Marko Petrovic bili su oslobodjeni, a sada se nalaze internirani u Sarajevu ( Bosna). General Petrovic se nalazi jos u zatvoru u Podgorici, gdje je potpuno oslijepio. On vec nekoliko mjeseci moli da mu se dozvoli operacija na ocima, ali tu dozvolu jos do danas nije dobio”, kaze se u istom dokumentu.
Tamnovao je vojvoda Bozo Petrovic u podgorickoj »Jusovaci« vise od jedne i po godine, poslije cega je interniran u Sarajevo. Stradao je vojvoda Bozo Petrovic zato sto je trajno bio vjeran Domovini, Kruni i Zastavi Crnogorskoj.
U cilju utvrdjivanja stvarnog stanja u Crnoj Gori poslije 1918. godine, dolazili su u Crnu Goru brojni strani predstavnici, misije i delegacije, slate od relevantnih subjekata u medjunarodnoj zajednici sa konkretnim i specijalnim zadacima.
U tu svrhu, pored ostalih, u Crnu Goru je 1919. godine stigao, kao predstavnik SAD, americki oficir i specijalni savjetnik za vojna pitanja predsjednika SAD Vudroa Vilsona major Carls Velington Furlong, kasniji univerzitetski profesor. Furlong je, inace, bio clan americke delegacije na Konferenciji mira u Versaju 1919. godine i vojni agent. Imao je obavezu da o situaciji u Crnoj Gori, u svojstvu sefa americke misije, na osnovu istrazivanja, sacini i podnese izvjestaj. Furlong je bio u Crnoj Gori od 6. februara do 2. marta 1919. godine. Major Fulog je 12. februrara 1919. godine u Jusuf-pasinom zatvoru ili podgorickoj tamnici »Jusovaca« razgovarao i sa vojvodom Bozom Petrovicem.
Premilnarni izvjestaj majora Furlonga datiran je 11. marta 1919. godine. U tom izvjestaju Furlong veli da mu je vojvoda Bozo Petrovic rekao i ovo:
»Ja sam Kraljev rodjak i sluzio sam svoju zemlju 40 godina - kao najblizi saradnik kralja Nikole i Princeva i bio ugledna licnost u Crnoj Gori. Sadasnja vlast je dogovorna sto sam ja u zatvoru. Crna Gora je uvijek bila slobodna zemlja i kao takva priznata od Evrope. Predsjednik Vilson je kazao da svim malim zemljama, ukljucujuci i Belgiju, Crnu Goru i Srbiju, treba dati samostalnost. Svi su se Crnogorci nadali da ce saveznicke snage biti poslane ovdje da odrzavaju red i svi smo se nadali autonomiji. Mi zelimo da izaberemo nas sopstveni Parlament i neka sudbinu Crne Gore odluci njen narod... Umjesto Crnogoraca ovdje su dosli Srbi i donijeli mnogo novca. Dva-tri covjeka su nazvali sebe Parlamentom i uredili da se u njemu nadju jedino ljudi koji imaju iste ideje kao i oni. Taj prvi komitet sacinjavali su dva Srbina i jedan Crnogorac: Petar Kosovic, Svetozar Tomic i Janko Spasojevic. Clanovi bivse crnogorske Vlade nijesu bili ukljuceni ni u komitet ni u parlament...Nase pristalice vecinom se nalaze u staroj Crnoj Gori. Mislim da ih ima vise nego sto sam spreman da kazem. Svako u Crnoj Gori smatra da su izbori bili nelegalni i suprotni zakonu zemlje i da je volja naroda falsifikovana. Srpski zvanicnici i izaslanici, koje su oni izabrali, anektirali su i okupirali Crnu Goru. Nema mogucnosti da bilo ko nesto ucini, ali ima mnogo ljudi u planinama koji ne priznaju sadasnju vladu...Mi zelimo konfederalnu Jugoslaviju, ali nista se ne moze uraditi dok Crnu Goru ne okupiraju Savznicke trupe Engleske, Amerike i Francuske. Mi ne zelimo ni Srbe ni Italijane. Onda bi mogli da izrazimo svoje poglede slobodno. Partiju koja ima ovdje moc cine boljsevici i ona ne moze zavesti red u zemlji. Oni su svi Srbi i dozvoljavaju svaku vrstu samovolje. Zemlja je siromasna i oni dozvoljavaju pljacku i otimanje. Njihovi ljudi mogu uzeti sto god zele od seljaka. Mogu ubiti koga god zele i nece ih niko pozvati na odgovornost pred zakonom«, rekao je tada vojvoda Bozo Petrovic u podgorickoj »Jusovaci« americkom oficiru i izaslaniku Furlongu kada ga je ovaj posjetio kao poltiickog zatvorenika.
Poruka kralja Nikole crnogorskom narodu, na intervenciju saveznika, prevashodno americkog predsjednika Vilsona, koji je kod kralja Nikole poslao svog licnog sekretara kao poklisara s tim zadatkom majora Kloza, uslijedila je nakon sto je izbio ustanak crnogorskog naroda protiv srpske okupacije i aneksije Crne Gore. Mesaz kralja Nikole crnogorskom narodu od 22. januara 1919. godine, donijet je na inicijativu predsjednika Vilsona. Taj Nikolin mesaz, kojim je Versajska konfrencija nastojala da izdejstvuje da kralj Nikola doprinese na crnogorski narod obustavi oruzanu borbu, poslat je u Crnu Goru, ali on nikada nije saopsten narodu. On glasi: »Mome dragom narodu, Preklinjem Vas da ostanete s mirom na vasim domovima i da se ne protivite oruzanom rukom trupama, koje hoce da prigrabe vlast u nasoj zemlji. Ja sam dobio najvise garancije od predstavnika saveznickih zemalja, da ce u skorom vremenu biti pruzena crnogorskom narodu zgodna prilika da se slobodno izjasni o politickoj formi svoje buduce vlade. Sto se mene tice, ja cu se sa zadovoljstvom prikloniti toj odluci – Nikola, s. r.«. Taj Nikolin mesaz obajavio je i sluzbeni “Glas Crnogorca”, od 11. januara 1919. godine, objavljuci uz njega i ovo: “Ovo saopstenje odobrila je na svojoj jucerasnjoj sjednici konferencija mira u Parizu i dala je svoje ovlascenje da se uputi u Crnu Goru”.
Navedeni mesaz kralja Nikole stigao je u Crnu Goru kad je Bozicni ustanak bio ugusen. Konferencija mira u Parizu odobrila je 8. (21) januara 1919. godine da se ta poruka posalje u Crnu Goru, a ona je upucena u nju dan kasnije, dakle, 9 (22) januara. Ali, ta poruka nikada nije urucena vojvodi Bozu Petrovicu, jer su ga okupacione vlasti vec bile uhapsile i utamnicile u podgorickom zatvororu »Jusovaca«. Ovu poruku primio je francuski general Po
_________________

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

BRIGADIR ŠĆEPAN MIJUŠKOVIĆ (1872-1924)




Žrtva velikosrpskog terora, u vrijeme kad je Crna Gora bila utamnicena okovima Vidovdanskog ustava iz 1921. godine i krutog monarhistickog centralizma i unitarizma dvora Karadjordjevica i beogradske Vlade, od 1918. do 1941. godine godine, bio je i oficir, odnosno, komandir i brigadir (general) crnogorske vojske Scepan Mijuskovic.
O komandiru i brigadiru Scepanu Mijuskovicu pisao je, na knjizevno-povijesno reprezentativan i dokumentaciono utemeljen nacin, poznati crnogorski knjizevnik, akademik Jevrem Brkovic, u svom kulturnom romanu »Monigreni«, knjizi koja je literalno-istorijska sinteza crnogorske heroike i tragike, izrazene kroz vertikalu i prizmu izazova i iskusenja, uspona i padova, puteva i stranputica, hiljadugodisnje dukljansko-zetsko-crnogorske proslosti. Ta knjiga je posve zasluzeno nasla mjesto u Vasingtonskoj biblioteci u Sjedinjenim Americkim Drzavama. Moderni crnogorski nacionalni ideolog i borac za pravo, cast i slobodu crnogorskog naroda, knjizevnik Jevrem Brkovic je u svom pjesnickom djelu »Komitske balade« objavio veliku poemu pod naslovom »Šćepan Mijušković i ostroski orao«, koja govori o tragicnoj smrti poznatog crnogorskog junaka i viteza Scepana Mijuskovica.
Organizator i izvrsilac okrutnog ubistva Scepana Mijuskovica bio je srpski zandarmerijski oficir Milan Kalabic. Naime, Milan Kalabic, planer, ogranizator i glavni izvrsilac tog svirepog ubistva, rodjen je 1886. godine u Podnovlju kod Dervente, po narodnosti je bio Srbin. Poslije 1918. godine, kao izvanjac, poslat je na teritoriju bivse Kraljevine Crne Gore i bio u sluzbi okupatorskih vlasti, koje su vrsile teror i zlocine nad Crnogorcima. Sluzbovao je prvo u Pljevljima, pa je, radi preduzimanja akcija na unistenju crnogorskog oslobodilackog komitskog i ustanickog pokreta, poslat u Niksic. Kao srpski zandarmerijski kapetan postao je sef niksicke zandarmerije. Osvjedocio se kao ubica i patogeni zlocinac. Ubio je, sa svojim pomagacima, 1924. godine na svirep i okrutan nacin, komandira (majora) i brigadira crnogorske vojske Scepana Mijuskovica, istaknutog crnogorskog junaka i patriotu iz sela Kunka u Poviji-Pjesivci kod Niksica. Milan Kalabic je 1932. odlikovan Karadjordjevom zvijezdom. To je uslijedilo kao priznanje i orden srpske vlade i dvora kralja Aleksandra Karadjordjevica za ucinjene zlocine nad crnogorskim narodom.
Scepan Mijuskovic rodjen je 1872. godine u selu Kunak, Pjesivci kod Niksica. Zavrsio podoficirsku i oficirsku skolu na Cetinju. Godine 1910. proizveden u cin kapetana, a 1911. u cin komandira crnogorske vojske. Scepan Mijuskovic je bio komandir crnogorske vojske, istaknuti junak, ucesnik u balkanskim ratovima 1912-1913. godine. Bio je komandant Pjesivackog bataljona, a u drugom balkanskom ratu bio je komandant kombinovanog Cevsko-Bjelicko-Pjesivackog bataljona. Ucestvovao je i u prvom svjetskom ratu (1914-1916). Po slomu Crne Gore bio je 1916. godine, konfiniran, zatocen u madjarski logor Boldogason, u kojemu je ostao do sloma Austro-Ugarske, kad se oslobodjen vratio u Crnu Goru. Bio je protivnik srpske okupacije i nasilne aneksije Crne Gore sprovedene 1918. godine. Jedan od organizatora i ucesnika Bozicnog ustanka 21. XII 1918. godine. Odbio je da polozi zakletvu kralju Petru Karadjordjevicu i odbio je da primi drzavnu penziju Kraljevine SHS. Od 1919.godine, nakon sloma ustanka, do 1921. godine bio je politicki zatvorenik u podgorickom zatvoru “Jusovaca”. Kad je oslobodjen bio je pod stalnom prismotrom vlasti.
Postoji sacuvan arhivski dokument, u kojemu se nalazi spisak od 55 (pedesetpet) zatvaranih crnogorskih oficira - protivnika aneksije Crne Gore poslije 1918. godine. Medju brojnim zatvorenicima bili su i: divizijar vojvoda Djuro Petrovic iz Niksica, komandir Petar Lompar sa Bokova, komandir Djuro Soc sa Ljubotinja i komandir Scepan Mijuskovic iz Pjesivaca, cije se ime na tom spisku nalazi pod brojem 11 (jedanaest). Nema sumnje da je major Scepan Mijuskovic bio protivnik unistenja crnogorske drzavne samostalnosti, ugnjetavanja i terora koji je sprovodjen nad crnogorskim narodom. Srpske vlasti su ga, sa brojnim crnogorskim patriotima, uhapsile i utamnicile.
Major Scepan Mijuskovic je, kao politicki zatvorenik, zajedno sa svoja 43, boraca i pregaoca za crnogorsku slobodu i samostalnost, u Centralnom kaznenom zavodu u Podgorici (Jusovaca), u kojemu je bio utamnicen, potpisao 14. oktobra 1920. godine jednu Izjavu, kojom se dokazuje protivpravnost i nistavnost odluka tzv. Podgoricke skupstine iz 1918. godine. Njeni potpisnici, istaknuti i ugledni crnogorski narodni prvaci, sudije, politicari, oficiri, vojnici, medju kojima i major Scepan Mijuskovic, navode razloge zbog kojih prekidaju svaku dalju saradnju sa Okruznim sudom u Podgorici, koji je protiv njih vodio krvicni postupak, a kojega oni smatraju nezakonitim i nenadleznim. U toj Izjavi njeni potpisnici isticu i ovo: »Sila nas drzi evo dvije godine u najstrozijem zatvoru«.
Na teriroriji okupirane i aneksirane Crne Gore, nacelnik Okruga podgorickog, Radovan Boskovic, u jednom izvjestaju nacelniku Okruga cetinjskog ( Pov. Br. 181 ) od 8. februara 1922. godine, dostavlja spisak, po njegovim rijecima, » glavnih agenata Jovana Plamenca i Milutina Vucinica koji rade po njihovim instrukcijama i sa kojima stoje u stalnoj vezi«. Taj spisak odnosi se na istaknute licnosti iz okruga: cetinjskog, barskog, podgorickog, niksickog, kolasinskog, bjelopoljskog, andrijevackog i peckog. Na tom spisku nalaze se imena brojnih crnogorskih generala i drugih oficira, ministara, politicara i drugih narodnih prvaka, a za okrug niksicki, kao »glavni agenti« vodja crnogorske Vlade u emigraciji, navode se i: Marko Djukanovic, Predsjednik crnogorskog Drzavnog Savjeta, general crnogorske vojske i clan Krunskog savjeta Joko Adzic, crnogorski ministar Mirko M. Mijuskovic i brigadir crnogorske vojske Scepan Mijuskovic.
Cinjenica je, da je crnogorski oficir viteskog duha Scepan Mijuskovic od 1918. godine od strane srpskih vojnih, policijskih i civilnih vlasti bio stalno proganjan, optuzivan, nadziran, hapsen, utamnicen po zatvorima, sikaniran i maltretiran na razne nacine i tretiran kao opasan politicki protivnik novonastalog rezima. Posto vlasti nijesu mogle dokazati njegovu krivicu, nakon zatvaranja i robijanja, pusten je na slobodu, ali je stalno, ostao pod zandarmerijskom i drugom prismotrom i nadzorom. Srpskim okupacionim vlastima bio je trn u oku i one su doninjele i sprovele u djelu odluku o njegovom ubistvu, koje je i izvrseno na svirep i monstruozan nacin. Njegov ubica bio je zloglasni srpski zandrmerijski kapetan Milan Kalabic, koji je vec od ranije bio poznat po svojoj zlocinackoj djelatnosti.
Zbog svirepog i zlocinackog ubistva majora Scepana Mijuskovica i njegovog bratuceda Stavana Mijuskovica, nekadasnjeg crnogorskog perjanika, koje je izvrseno 21. februara 1924. godine, ciji su izvrsioci, neposredni i posredni, zandarmerijski kapetan Milan Kalabic, Vasilije Grbic i podnarednik Krsto Djurdjevic, u Kraljevini SHS poslanici Crnogorske federalisticke stranke Mihailo Ivanovic i Milo Dragojevic podnijeli su 11. aprila 1924. godine interpelaciju Ministru unutrasnjih poslova, na koju uopste nije odgovoreno. Ta interpelacija objavljena je u listu »Crnogorac«, zvacinom organu Crnogorske stranke (federalista), u broju 9. od 21. februara 1925. godine. Zagrebacki list »Hrvat«, broj 1234, od 16. travnja 1924. godine pod naslovom »Krvavi rezim. Licinstva organa vlasti u Crnoj Gori« je u uvodniku integralno objavio pomenutu interpelaciju, kojoj je dao svoj redakcijski komentar, u kojemu akcentuje da ono sto iznijeli crnogorski poslanici Mihailo Ivanovic i Milo Dragojevic u beogradskoj skupstini jeste »uzasna slika krvavog rezima, koji su stvorili radikali s Pasicem na celu«.
Vodja hrvatskog naroda u Kraljevini SHS i lider Hrvatske seljacke stranke Stjepan Radic je, u izjavi povodom ubistva Scepana Mijuskovica i podnosenja navedene interpelacije od strane poslanika Crnogorske stranke o ovome zlocinu, u glasilu »Slobodni dom«, broj 18. od 30 travnja 1924. godine, u clanku »Crna Gora pod satanskom vladom« naveo i ovo: »I zaista sve ono sto su radili i jos rade Pribicevicevi batinasi i Pasicevi radikali u Crnoj Gori, to nijesu su zlocini samo za interpelaciju ili za sudbeni progon, nego su to bezbostva, radi kojih treba srusiti i zauvijek onemoguciti citav ovaj radikalsko-batinaski rezim«. Stoga je po ocjeni Stjepana Radica »sada prvi i glavni posao« Hrvata u beogradskom parlamentu i van njega taj da »u zajednici sa ostalima, ruse i obaraju rezim kako bi oslobodili Crnu Goru i Makedoniju, ai sami sebe, od ovih strahota, za koje eto nemamo u svom jeziku niti pravoga izraza«.
Povodom masovnih zlocina koje je srpski osvajacki rezim vrsio u Crnoj Gori nad crnogorskim narodom Stjepan Radic je u znak prijateljstva i solidarnosti sa potlacenom crnogorskom nacijom uputio jedan direktni proglas (manifest) Crnogorcima, sto je konstatovala i beogradska »Politika« u clanku »Radic i Crnogorci« u broju 5762 od 10. maja 1924. godine. U tome Radicevom manifestu, objavljenom 1. maja 1924. godine, kojeg su podrzali 70 hrvatskih poslanika u parlamentu u Beogradu, protiv srpskih zlocina u Crnoj Gori stoji i ovo:
»Braco Crnogorci!
Mi, Hrvati, imamo na najljepsim stranicama nase knjizevnosti, nazvan Crna Gora, velicanstveni oltar slobode u najcudesnijem hramu bozanskog djela. Mi smo vas proglasili, Crnogorci, ne samo predstavnicima ideala herojstva vec primjerom nedostizne cestitosti i postenja. Mi, Hrvati, suzbijamo beogradski centralizam i Pasicevu korupciju ne samo iz ovog razloga vec narocito zato sto svojim necistim rukama unistavaju velicanstveni oltar crnogorske slobode, divljacki vas progone i djavoljski zlostavljaju. Cak i da ovaj beogradski centralizam nije ucinio drugo zlo do da prezire, sramotno i divljacki, cast i slobodu Crne Gore i da pretvara Crnu Goru u mjesto na kojem vlada strah i trepet, mi se, Hrvati, nikada necemo moci pomiriti sa tim groznim zlocincima«. U tome proglasu Stjepan Radic poziva Crnogorce da ruse beogradski centralizam »radi toga sto svojim poganim rukama razvaljuje velicanstveni zrtvenik crnogorskog naroda i Crnu Goru pretvara u jedno strasno zgariste i grobnicu«.


Poslanik Crnogorske federalisticke stranke i bivsi ministar u doba suverene Crne Gore Savo Vuletic odrzao je u Skupstini Kraljevine SHS 27. jula 1925. govor, u kojemu je izlozio kada, kako i od koga je ubijen major Scepan Mijuskovic i njegov krvni srodnik Stevan Mijuskovic. U tom govoru Savo Vuletic je naglasio i ovo: »Jednoga dana dolaze sest zandarma u njegovo selo i narede da se spreme: on major Scepan Mijuskovic, njegov brat Djordjije Mijuskovic, potporucnik, njegov bratuced Stevan Mijuskovic i jos nekoliko njihovih rodjaka, odnosno, seljaka i da odu na poziv sreskog nacelnika na Bogetice radi nekog dogovora, o opstim stvarima. Svi su oni odmah posli za tamo. Dosavsi na Bogetice, nijesu tu zatekli sreskog nacelnika do jedino starjesinu zandarmerijske stanice, koji je naredio da idu svi receni u zatvor. A na pitanje zasto, odgovorio je starjesina stanice, da se pritvaraju po naredjenju zandarmerijskog kapetana Milana Kalabica, sluzbom iz Niksica, koji je posao za Danilov Grad, a, medjutim, nikakvo pisano rjesenje nije im o tome saopstio. Poslije toga dosli su iz Danilovog Grada dva zandarmerijska oficira receni Kalabic i neki Grbic sa oko 20 (dvadeset) zandarma i naredili da se major Mijuskovic sa drugovima biju, te su ih i bili zandarmi (po 4 na jednog) bicevima i kundacima od pusaka sve dotle dok tuceni nijesu iznemogli tako, da se nijesu mogli ni s mjesta da se pokrenu. Koliko su ovi zandarmerijski oficiri »znali« za »Krivicu« majora Mijuskovica i ostalih, najbolje ce posvjedociti, to sto je onda drumom prolazilo dvoje momcadi pjesivacke i zaustavila se da cuje sto se to radi. I zandarmerijski oficiri naredili su, da se i ova dvojica slucajnih prolaznika dovedu i bace i zatvor gdje su bili vec receni i na mrtvo ime su isprebijani kao i oni. Zatim su ih sve, onako od tuce iznemogle, izveli iz zatvora i na jednom teretnom automobilu odnijeli za Niksic, gdje su na ocigled svijeta baceni u jedan podrum, poznato memlivo niksicko muciliste. Tu je nastala nova tuca kesama punim pijeska dok nije Scepan Mijuskovic pod udarcima izdahnuo, a malo kasnije i njegov bratuced Stevan Mijuskovic. Sjutradan zorom mrtvo tijelo Stevana Mijuskovica zandarmi su odnijeli na drum kod Carevog Mosta blizu Niksica, i stavili mu u dzep legitimaciju od istog datuma, da je konfident policije i da je toboze upucen u sumu, da uhodi hajduke. Scepana su, pak, mrtva bacili u jamu u obliznjem brdu Trebjesi i zatrpali ga kamenom. Oni koji su od mucenika ostali zivi bili su sa slomljenim rebrima i odbijenim bubrezima preneseni u bolnicu i jedva su pretekli. Narod je sjutradan nasao Stevana na drumu, a majora Mijuskovica nijesu mogli naci nego tek poslije 70( sedamdeset ) dana. Nad obojicom je bila izvrsena obdukcija od strane ljekarske komisije i utvrdjeno je da su bili ubijeni, umoreni tucom. I za sve ovo, gospodo, niko od krivaca nije uziman na odgovornost. Sud Okruzni u Niksicu ispitivao je docnije stvar onih, koji su pretekli u zivotu i bili u bolnici i oglasio ih je nevinim, odnosno nije bilo ni indicija protivu njih za istragu. No, za istragu i sudjenje oficira i zandarma oglasio se receni sud nenadleznim. Jer da su zandarmi i njeno starjesinstvo pod vojnim sudovima i da bi im vojni sud trebao da im sudi. Vojni sud na Cetinju ispitivao je nesto malo docnije jedog od onih oficira, t. j. Kapetana Milana Kalabica i pustio ga. Taj covjek je i do sada na slobodi i u sluzbi, pa je dobio i avanzman i odlicje poslije onog zlocina nad Mijuskovicima. Ostali ucesnici u njemu do danas nijesu uzimati na odgovornost« - govorio je Savo Vuletic.
Dakle, Scepan Mijuskovic je uhapsen, mucen i ubijen na svirep i monstrozan nacin od strane komandanta niksicke srpske zandarmerije kapetana Milana Kalabica, Vaslija Grbica, Krsta Djurdjevica, Petra Ferala i drugih zandarma pomagaca 21. februara 1924. godine. Njegovo mrtvo i izmasakrirano tijelo Milan Kalabic i ostali zandarmi odnijeli su sa mjesta zlocina i bacili u jednu jamu na Trebjesi kod Niksica. Les crnogorskog brigadira Scepana Mijuskovica pronadjen je nakon 72 dana (30. aprila 1924) godine i sahranjen u svom rodnom mjestu. Scepan Mijuskovic je uhapsen od strane srpske zandarmerije sa svojim bratom Djordjijom Mijuskovicem i bratom od strica crnogorskim perjanikom Stevanom Mijuskovicem, te Aleksom Mijuskovicem i Radovanom Magovcevicem i podvrgnut stvavicnom mucenju i torturi. Pored Scepana Mijuskovica, kapetan Milan Kalabic i zandarmi ubili su i njegovog brata od strica Stevana Mijuskovica, cije su tijelo bacili na putu prema Danilovgadu i ono je 21. februara 1924. godine pronadjeno. Od posljedica tada nanijetih teskih tjelesnih povreda Scepanov brat Djordjije Mijuskovic umro je 1934. godine. Zlocin ubistva Scepana i Stevana Mijuskovica oslikavao je brutalni karakter okupacione vlasti koja je tada bila na sceni u Crnoj Gori.
Ozaloscena porodica je o ubistvu majora Scepana Mijuskovica, u Niksicu 1. maja 1924.godine, u umrlici (plakati) ispisala ovo:
»Jos 21. februara o.g. ovdasnja zandarmerija umorila je u svom zandarmerijskom pritvoru kom. Scepana Mijuskovica i Stevana Mijuskovica.
Stevanov les nadjen je odmah iza umorstva sjutradan, izbacen iz zandarmerijskog zatvora kod Careva mosta, a les kom. Scepana pronasli smo tek danas sedamdesetog dana po izvrsenom zlocinu u jednoj jami u Trebjesi.
Ovaj necuveni zlocin izvrsila je ovd. Zandarmerija i o svemu ovome poznato je Velikom Zupanu, Kraljevskoj Vladi, Narodnoj Skupstini i svim ovamosnjim vlastima i izvrsioci ovog groznog zlocina do danas jos nijesu uzeti na odgovornost, no mjesto da se kazne oni se nagradjuju.
Odgovorne vlasti i danasnji rezim, koji omogucava i zasticava ovakve zlocine prevazilaze tiraniju i bezakonja nekadasnjih i turskih i austrijskih zlocinaca, jer su oni bar javno ubijali.
Zlikovci, koji su poslati da posrbljavaju Crnogorce nijesu Srbi no dahije, ciji zlocini trijumfuju u Crnoj Gori blagodareci zastiti onih koji su pozvati da stite javnu bezjbjednost i zakonitost.
Tijelo pokojnikovo bice sjutra 2. o. m. u 8 sati prije podne preneseno iz ovd. Crkve u Poviju o cemu ovim izvjestavamo srodnike i prijatelje pokojnikove.

Niksic, 1. maja 1924. god. Ozaloscena PORODICA«

Poslije likvidacije komitske grupe Sava Raspopovica, Petra Zvicera, Muja Basovica i drugih u Scepan Dolu u Rubezima kod Niksica 28. decembra 1923. godine, te nakon ubistva Scepana Mijuskovica i ostalih, od strane organa vlasti kapetan Milan Kalabic je za ucinjene zlocine unaprijedjen u cin zandarmerijskog majora. Poslije tih zlocina, u strahu od osvete, pobjegao je na Kosovo, dje je, takodje, pocinio brojne zlocine. Nakon debate u Skupstini Kraljevine SHS, koju su pokrenuli poslanici Crnogorske stranke (federalista), pokrenuta je istraga protiv Milana Kalabica, koji se je tada nalazio na Kosovu, u Drenici. Medjutim, to je tada zataskano, a istraga je obustavljana sa sumnjivim obrazlozenjem da Milan Kalabic nije dostupan organima gonjenja. Milan Kalabic je 1928. godine sluzbovao u Bosni u Bihacu kao komandant zandarmerijske cete. Ali, ipak, poslije nekoliko godina istraga je ponovo pokrenuta i on je pritvoren i protiv njega, sada kao penzionera, je u Okruznom Sudu u Niksicu vodjen krivicni sudski postupak, koji se zavrsio dionosenjem presude 18. oktobra 1930. godine, kojom je Milan Kalabic osudjen na 18 godina zatvora. Potom mu je odlukom Velikog Suda kazna zatvora ublazena, odnosno, smanjena na 14 godina zatvora. Ali, organi vlasti su se solidarisali sa zlocinima koje je pocinio Milan Kalabic, pa su odlucili da mu ih oproste. Milan Kalabic je u zatvoru proveo manje od jedne godine. Dobio je od strane rezima pomilovanje i vracen je u aktivnu sluzbu decembra 1932. godine i odlikovan Karadjordjevom zvijezdom. Bio je miljenik rezima generala Petra Zivkovica u doba diktature Kralja Aleksandra Karadjordjevica. Zivio je u Beogradu, dje je 30. juna 1940. godine na njega iz osvete pucao brat Scepana Mijuskovica – Simo Mijuskovic, i tesko ga ranio za cetiri hica, ali je zlikovac Kalabic prezivio. U toku drugog svjetskog rata Milan Kalabic je ponovo pocinio brojne zlocine, sada na teritoriji Srbije. Dokazao se kao izdajnik i ratni zlocinac. U kvislinskoj i marionetskoj srpskoj vladi armijskog generala Milana Nedica, uzivao je podrsku i povjerenje i ona ga je postavila za Okruznog nacelnika Kragujevca i Pozarevca. Ubijen je od strane Njemaca (Gestapoa) krajem 1942. godine pod optuzbom da radi za britansku obavjestajnu sluzbu.
U Crnoj Gori Milan Kalabic je upamcen kao jedan od najvecih zlocinaca i nitkova, preko kojih je okupaciona vlast od 1919. do 1925 ognjem i macem u krvi pokoravala Crnu Goru i terorisala Crnogorce.
O pogibiji crnogorskog oficira Scepana Mijuskovica pisali su crnogorski egzilanti i zvanicnici Vladimir Dj. Popovic i Andrija Prlja u Crnogorskom memorandumu podnijetom 13. septembra 1924. godine generalnom sekretaru Drustva naroda. Naime, peto zasijedanje Drustva naroda (Lige Nacija) odrzano je od 1. septembra do 2. oktobra 1924. godine. Tada je zabiljezena diplomastka aktivnost crnogorskih krugova u egzilu. Naime, 13. septembra 1924. godine predata je Crnogorska nota Generalnom sekretaru Drustva naroda, podnijeta od strane grupe crnogorskih izbjeglica, koji su nastojali da ponovo pokrenu raspravu o crnogorskom pitanju. Crnogorsku notu podnijetu 13. septembra 1924. godine Drustvu naroda potpisali su Vladimir Popovic, predsjednik Komiteta crnogorskih izbjeglica, bivsi predjednik cetinjske opstine i ministar pravde u izgnanickoj crnogorskoj Vladi, i Andrija Prlja, bivsi cinovnik u crnogorskom Ministarstvu inostranih poslova, koji se na rome aktu potpisao kao ministar inostranih poslova Kraljevine Crne Gore. Ta nota je veoma obimna, studiozno pisana, vrlo zanimljiva i raznovrsna po svome sadrzaju. U tom dokumentu, Vladimir Popovic i Andrija Prlja opisuju, izmedju ostalog, situaciju u Crnoj Gori u periodu poslije 1918. godine i teror nad crnogorskim narodom, upoznavajuci svjetsku javnost i o zlocinima koje su velikosrpske agresorske i okupacione trupe izvrsile u Rovcima, o pogibiji Sava Raspopovica, Scepana Mijuskovica itd. U tome aktu citiraju se izvodi iz beogradske stampe koji govore o represalima nad crnogorskim stanovnistvom. Taj dokument, kojeg su napisali i potpisali Vladimir Popovic i Andrija Prlja, sadrzi i ovo:
»Srpski oficiri ubijaju crnogorske oficire u njihovim zatvorima: Iznijecemo ovdje i citulju familije Mijuskovic, koja je jedna od najpoznatijih u Crnoj Gori. Ova citulja je bila istaknuta povodom ubistva komandanta Scepana Mijuskovica i pukovnika Stevana Mijuskovica, koje su u zatvoru pocinili oficiri i srpski zandarmi 21. februara 1924. godine. Ovaj slucaj dovoljan je da pokaze vise nego tragicnu situaciju crnogorskog naroda. Izlozicemo ukratko kako su se stvari desavale, slijedeci obavjestenja koja smo sakupili u pitanju poslanika Mihaila Ivanovica i Mila Dragojevica u parlamentu u Beogradu 11. aprila 1924. godine; u jugoslovenskoj stampi, uglavnom i narocito u najvecem hrvatskom casopisu »Obzor« iz Zagreba (broj od 14. marta 1924.) i u »Politici« najvecem srpskom casopisu iz Beograda (broj od 7. marta 1924.).Komandant Scepan Mijuskovic bio je jedan od najsrcanijih crnogorskih oficira. Ucestvovao je u balkanskom i svjetskom ratu i bio je ranjen sest puta. U austrijskim koncentracionim logorima dobio je tuberkulozu. Nakon primirja puvukao se u svoje selo, u koje su Srbi dosli da mu predloze da stupi u sluzbu srpske vojske. Odbio je, zeljeci tako da protestvuje protiv nasilne aneksije svoje domovine. Nije zelio da prima platu za stan i hranu koju mu je ponudila srpska vlada, i to da ne bi dao zakletvu na vjernost srpskom kralju. Vise je volio da zivi u svom selu, bolestan i u bijedi, nego da se na bilo koji nacin solidarise sa zlocinom pocinjenim protiv crnogorskog naroda. Iz tog razloga, kaze se u gore spomenutim novinama, bio je osumnjicen od srpskih vlasti, koje su ga zatvarale u vise navrata, nikada ne mogavsi da dokazu da je bio u vezi sa pobunjenim zemljacima. Pocetkom 1924. godine srpska vlada je odlucila da svim sredstvima bile u njenoj moci ocisti zemlju od pobunjenika. Stoga je poslala grupu oficira specijalizovanih za ubijanje.

Medju njima se nalazio kapetan zadramerije Milan Kalabic i pukovnik Grbic (obojica Srbi). Ova dva oficira, na celu jedne cete zadrarma, dosli su u selo Bogetici, 21. februara 1924. godine. Privezali su odmah komandanta Scepana Mijuskovica, njegovog rodjaka Stevana i seljake Vidaka Magovcevica, Aleksandra Mijuskovica, Radovana Mijuskovica, Djordja Vukicevica i Nikolu Vulanovica. Tao su ih, sa lisicama na rukama, prebacili istog dana automobilom u kasarnu zandarmerije u Niksicu. Tu je pocelo mucenje zrtava udarcima zezla i vrecama napunjenim pijeskom, da bi ih natjerali da priznaju da su bile u vezi sa pobunjenicima. Komandant Scepan Mijuskovic podlegao je tim torturama. Njegovo tijelo je kao upozorenje, nocu baceno u neku pecinu blizu pansiona koji mu je ponudila srpska vojska. Autopsija je dokazala da je imao sedam slomljenih rebara i izvadjene bubrege. Oni koji su uspjeli da izbjegnu smrt ostali su nemocni kao svjedocanstvo jednog gnusonog zlocina pocinjenog od strane vlade iz Beograda. Srbijanska vlada nije preduzela nikakve mjere kako bi kaznila zlocine! Krvnici Kalabic i Grbic bili su »samo« premjesteni«, navode Vladimir Popovic i Andrija Prlja u tom crnogorskom memorandumu.
Pogibiju brigadira Scepana Mijuskovica i drugih crnogorskih rodoljuba konstatuje i crnogorski oficir, komandir i emigrant u SAD- Masan M. Borozan, u tekstu pod naslovom “Nova zrtva na oltaru otadzbine”, kojeg je napisao u Hazleton, Pa., 30. marta 1924. godine. U tome opsirnom clanku, u kojemu govori o ubistvu majora Scepana Mijuskovica i ukupnoj golgoti Crne Gore. Taj tekst Masana Borozana objavljen je u emigrantskom crnogorskom listu, koji se zvao “Amerikanski Glas Crnogorca”, zvanicni organ udruzenja “Saveza nezavisnih Crnogoraca”, godina II, br. 12 od 12. aprila 1924. godine, na strani 2 i 3.
Emigrantski crnogorski list »Crnogorski glasnik«, broj 73, Detroit, SAD, 1925. godine, u clanku »Govor dr Sekule Drljevica u verifikacionom odboru«, pise da je vodj Crnogorske stranke u Beogradu 1925. godine govorio o teroru nad crnogorskim narodom, kojeg je provodio rezim Radikala, pa, izmedju ostalog, konstatuje da veliki je zupan Milovan Dzakovic »isao u svako okruzno mjesto i po selima, i na javnim zborovima govorio je i ovo: Ko ne glasa za radikale, nece dobiti penziju, a vi vec znate sta cu ja s njim uciniti. Kad se sjetite da se to govori u otadzbini Mijuskovica, ubijenog zlikovacki u zatvoru, u otadzbini, u kojoj su spaljeni zena i djeca na sred Katunske nahije, morate priznati da je ta prijetnja ozbiljna i moze da uplivise na izbore, i kad uzmete u obzir da je kapetan Kalabic, ubica Scepana Mijuskovica, poslije ubistva od kapetana druge klase proizveden za kapetana prve klase«, istakao je vodj Crnogorske stranke dr Sekula Drljevic. Potom se suocio, u debati, sa zestokim napadima radikala, kojima je odgovorio ovako: »Kada govorim kao predstavnik crngoorskog naroda nikome ne dozvoljavam da daje sud o mome patriotizmu sem jedino i samo crnogorskom narodu«.
Povodom zlocina nad majorom crnogorske vojske Scepanom Mijuskovicem, kojega je na svirep i monstruozan nacin ubio zloglasni srpski kapetan Milan Kalabic sa zandarmima 1924. godine u Niksicu, Savo Celebic je napisao u emigraciju u Rimu (Italija) 20. juna 1924. godine poemu pod naslovom »Vijenac na grobu Scepana Mijuskovica«, koja je stampana iste godine u Detroitu (Amerika).
U tome spjevu komandir Savo Celebic navodi i ovo:
»Iz dalekog tudjeg kraja
Moj Scepane, mili druze,
Evo na grob da ti stavim
Pokapane suzom ruze.
Sa srca su mog uzbrane,
Sa drugarske ljute rane -
Nek ti tesku bol ublaze
Dok nam bolji dan osvane.


Jevrem Brković: ŠĆEPAN MIJUŠKOVIĆ I OSTROŠKI ORAO


I

Februar nije mjesec kad ostroški orlovi lete,
iz orlujista izlijeću, nebo nad oblacima nadvise,
kad do Sunca dodju, kljunom ga rane i tu sagore.

I ljudska je i orlujska istina,
to ni njihovo danasnje potomstvo ne porice:
Dvadesetog februara 1924. godine, nasred Crne Gore,
orao krstas iz Ostroskih greda izlece
i triput kucu starog majora Scepana nadlece.

Bjese to u selu Poviji, zaseok Kunak, a u Pjesivcima,
dva Magovcevica vidjese orla i Scepanu glas ucinise.

II

Radovan i Vidak Magovcevic,
brata Scepanova Djordjija iz kuce izvedose
i sve mu o Orlu Ostroskom kazase:

Zakle se Radovan Magovcevic
da im Orao Ostroski sljeme kljunom dotace.
Vidak to ne vidje, bas je tog trena zlosjena,
po obicaju naskom i arbanaskom,
pred Orlom kapu skinuo.
Valja se to kad god se covjek i Orao sretnu.

- Na ljudsko meso sluti kad se u ovo doba od godine
Ostroski Orao nekome prikaze, kad mu kucu nadleti,
ko sto je danas Scepanu Mijuskovicu nadlece
i sljeme kljunom dotace, sto nije nikome odavno.

III

- Jeste, na ljudsko meso sluti! – rece stariji Magovcevic
Scepanovom mladjem bratu Djordjiju, u Cetinje zagledanom
isto kao i stariji brat Scepan, major crnogorski.

Mladji Magovcevic ustvrdi da su Orao i Scepan suvrst:
- Mozda je Orao nesto mladji, a Scepan rjecitiji!

Kad major Scepan Mijuskovic razabra
sto dva casna Magovcevica vidjese i o cemu zbore,
izusti bratu Djordjiju ono sto nikom do tada nije:

- I na dan Bozicne nase bune taj mi se isti Orao prikaza:
Kod Gornjeg se manastira oci u oci tucismo.
Grb mi na kapi uoci i kaza da se na Cetinju poginulo,
da nam je i ta buna propala, da Crna Gora vise nije
ni orlujiste,
ni viteziste,
ni Oltar Svetog Petra Cetinjskog,
ni Ostroska bogomolja kamena!

IV

- Smrt mi se dobro primakla, brate Djordjije, kaza Scepan:
Orao moj Ostroski porucuje mi,
znam ja taj jezik dobro,
da racun s ljudima i poganima sto prije svedem,
da grobnicu pritvrdim,
a oporuku celjadima povtorim.
- Dok je onaj Kalabic u Niksicu, nece se ljudski mrijet!
Utuvi to, brate Djordjije, te i ti grobnicu podesi
za najmanje jos jednog mrca,
a moze i vise, ko zna,
brate Djordjije, po svemu brate moj rodjeni!

V

Ostroski je orao nasa sveta misleca ptica, okrilje nase,
njegovi su djed i pradjed suri, tmurni i timorni,
na zetskom i dukljanskom dvoru bili
i pod oblake orlili nad zemljom nasom dukljanskom.

Na Rasciju i Vizant motrili,
Bodinu i Balsi nebo i grbove ukrasavali,
plemenitu Jakvintu i Jelenu nadgledali,
motrili kako one dvije na zemlju dukljansku motre.

Orlu s dukljanskim precima mora se vjerovati:
Nije on tek tako, i to u nevrijeme,
Scepanovu kulu nadletio i sljeme kljunom taknuo,
zna Scepan taj jezik orlova dukljanskih,
bice i od maternjeg bolje.

Dva casna Magovcevica nista ne izmislise,
ne dodadose, ne upjesmise kao sto znaju nasi ljudi
kad je velja muka na cijelu nasu zemlju dukljansku.
Zna to Scepan dobro, zato noc u iglu udijeva
i sluti zloslutno i zlomisleno kao nikada:

- Kalabic je onaj poslat da nas i u smrti naruzi!

VI

Cim zora studena od Manastira Ostroskog zastudje,
Scepanovu kucu i kucu rodjaka mu Stevana, perjanika,
Kalabicevi crni gavranovi
na konjima crnim pritiskose.

Bjese to zandarmerija leteca, nemilosrdna i gojna:
Scepana i Stevana sputise, kako se Crnogorci pute –
ruke naopako da pomodre ko od kamena za lozu da su.

VII

U grad ih Niksic na urivak kostretni uvedose:
Otucenih koljena,
skrsenih rebara,
lica nagrdjena.

Cijelim putem Stevan s omcom o vratu
starini Scepanu pomaze da na koljena ne pane.

Sa iste omce Scepanova glava motri na Stevana,
a Orao onaj Ostroski do ulaza u grad na obojicu.

U niksicku zandarmerijsku postaju, u kucu stravnu,
s voltom pod stepenistem punim studi, mraka i toljaga,
ugnase dva suznja crnogorska, Scepana i Stevana ugnase.

Obradova im se samo svezana vucica – Crnogorka,
nedavno na istocnom ulazu u grad uhvacena.
Kalabic je u dvoristu postaje drzi i pokazuje
kao jatakinju komitsku sto im se izgladnjela predade.
Uz ono »gladna vucica Crnogorka«, Kalabic obavezno
i posprdno doda »od junacke kuce Petrovica«.

VIII

Na Scepana i Stevana rukama i nogama kidise
Milan Kalabic, kapetan zandarmerijski,
covjek sitnooki, zlikovac oglaseni,
satrap i cizmas odlikovani:

Kraljevskim dekretom iz Bijograda poslat
da Crnogorce umiri, da im volujskim zilama,
mamuzama, kvasnim pijeskom i konopcima
dokaze ko su i sto su,
i sto nijesu,
i nigda sto ne smiju biti.

IX

Majora Scepana Kalabic u lednicu za brke svede,
da u voltu mracnom kost po kost starcevu lomi:

Triput opsova majku crnogorsku i krunu kraljevsku,
triput mu trupacke na kicmu skoci, triput ga, triput
u brke pljunu, zatim mu ih triput oba iscupa.

Nit uzdahnu, nit rijec izusti, majore Scepane!

- Ti nijesi major no kurva! – pobijesnje mucitelj.

Svojim zandarima
Feralu,
Grbicu
i Djurdjevicu naredi:

- Batalite Stevana, a dokrajcite Scepana!
Umori me psina crnogorska, cujem ga – jos dise.
Sve mu je staro i mrtvo, osim mrznje i crnogorstva,
sve sam u njemu stukao, osim srca i inata tog njihovog!

X

Kalabic se na Stevanu odmara, a svoje nagovara
da na starca sto jos iz rebra nekog dise
pripuste uhvacenu vucicu da ga za grlo bijelo...

- No nece – prisjeti se – njima su vuci i orlovi
najrodjeniji rod, sve im je isto i zajednicko,
sve od kuca i pecina do kosturnica, jauka i jezika!

- Zar jos Scepan dise iz mrtvih i supljih prsiju?
- Dise, gosn kapetane, dise! – odgovori mucitelj Grbic.
- Zadavite Scepana, a ja cu sam Stevana, disu kao da zbore.
- Na rane ce prodisati, gosn kapetane, takvi su oni!

XI

Potonja je ura zivota, a Scepan na sedam rana dise:
Svaki mu krvosud lipti, kostani lomovi skripe.
Zube, a sve ih imase, kao spice tresnjeve ispljunu.

Vucica uz starca leze, zgrija ga i kao on prodisa.
Scepan uz nju kao uz svoje celjade jeknu:
Prizivajuci cio svoj zivot, narocito teske momente.
Do nedavno se nadao, cak vjerovao i bio sasvim siguran,
da ce mu starost biti poduza,
a umiranje lijepo i kratko.

Vucica prva osjeti
da Scepan vise ni na rane ne dise:
U dvoriste izidje
da po vucji i crnogorski zavija!

XII

Cim se smraci
i perjaniku se Stevanu dah smrze.
Kad se na oba Mijuskovica pasji ispsova,
Kalabic trojici podmucitelja s nogu zapovijedi:

- Stevana iz grada iznijeti da se mrtav domrzne!
- Scepana kao lubinu ovnujsku uz onaj vuceci кolac!
- Dobro ga uviti i poponoci u Trebjesku jamu s njim!

- Razumeli gosn kapetane, s njima samo tako!
Oglasise se podmucitelji Feral, Grbic i Djurdjevic!

XIII

Sedamdeset je i dva dana major Scepan u jami zimovao.
Njegov ga rod samo tamo ne trazi, ne povjerova...

Neka se zna:
Milan Kalabic je prvi jamar crnogorski!

A onda dodje doba
kad je jamara vise no jama bilo!

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

DR SEKULA DRLjEVIC O ZLOČINU SRPSKE ŽANDARMERIJE,
NAD FAMILIJOM KOMITSKOG VOĐE PETRA ZVICERA 1923. GODINE - I DIO



“Crna Gora pretvorena je u vjezbaliste zlocinackih instikata drzavnih organa, cega su zalosni svjedoci, mnogobrojne ljudske zrtve, preko pet hiljada popaljenih domova i mnoga druga ponistena imovina, i sto je najstrasnije: »Krv što ledi, oci sto zatvara, sto kameni i sto porazava« - pepeo spaljene majke sa djecom na sred onoga istocnika slobode, na samom podnozju Lovćena! Mjesto, na kome je spaljena majka sa djecom, ostace sveto mjesto dok je Lovcena i njegove Crne Gore”.
(Dr Sekula Drljević o ubistvu i spaljivanju porodice Petra Zvicera 1923. godine u svom govoru u Skupštini Kraljevine SHS u Beogradu 16. februara 1926. godine)

Vodja jedne od crnogorskih ustanickih, gerilskih, komitskih ceta u borbi protiv velikosrpske okupacije i aneksije Crne Gore, izvrsene 1918. godine, bio je mladi i hrabri crnogorski patriota Petar Zvicer (rodjen 1896. godine u Rokocima, u Cucama, a ubijen od strane srpske vojske i zandarmerije 28. decembra 1923. godine u Scepan dolu, u Rubezima kod Niksica).
Srpska zandarmerijska jedinica, sastavljena od 12 zandara, pod komandom majora Kecmanovica i bivseg austrijskog vahmajstora nekog Kolakovica, 25. aprila 1923. godine, u dva sata poslije ponoci, upala je u Cuca, u selo Rokoci, u kucu poznatog komite Petra Zvicera. Svu njegovu porodicu, izuzev brata Jagosa, koji se tu nije zatekao zato sto je bio u zatvoru na Cetinju, srpski zandari su tukli, mucili, zaklali, okrutno ubili. Dzelati se nijesu cak ni tada zaustavili, nego su sadisticki nastavili sa svojim monstruoznim, krvavim pirom. Izveli su iz kuce Djurdju Zvicer, staricu od oko 100 godina, babu Petra Zvicera, zavezali je za jednu tresnju ispred kuce, a onda kucu zapalili, a nju primorali da gleda u vatri pobijenu i zaklanu familiju. Baba Djurdja je od prizora strave i uzasa poludjela i, docnije, umrla u bolnici u Danilovgradu. Srpski zandari, pod vodjstvom majora Kecmanovica, su te uzasne, proklete, noci 25. aprila 1923. godine mucili, ubili, zaklali i spalili: Andju Zvicer, majku Petra Zvicera, koja je imala 60 godina; Zagorku Zvicer, staru 23 godine, suprugu Petra Zvicera sa troje djece; Vidaka Zvicera, starog 13 godina brata Petra Zvicera i Planu Zvicer, staru 20 godina, sestru Petra Zvicera.
U namjeri da vjerno prikaze sliku ondasnjega stanja u Crnoj Gori, u kojemu je zivio i borio se i Petar Zvicer, poznati crnogorski pravnik i politicar dr Sekula Drljevic, je, kao svjedok tog vremena i aktivni sudionik u ondasnjim zestokim politickim borbama, u svojoj knjizi »Balkanski sukobi 1905-1941«, koja je prvi put stampana 1944. godine, a drugi put 1990. u Zagrebu, zapisao i ovo: »Na neuspjele ustanke odgovoreno je kaznenim pohodima vojske i janjicara na sva plemena, koja su sudjelovala u ustanku. Spaljivale su se kuce i unistavala pokretna imovina. Vrsila su se okrutna nasilja nad starcima, zenama i djecom. Spaljeno je preko 5.000 seljackih kuca. Porodice, kojih su clanovi sudjelovali u ustanku, odnosno u kasnijim gerilskim borbama, ostavljene bez kuca i pokretne imovine, zivjele su pod pecinama, ukoliko se nijesu mogle skloniti kod prijatelja. Njihovi odrasli clanovi bili su po zatvorima, u kojima su u najvise slucajeva poubijani. Ne samo clanovi tih porodica nego i mnogi drugi ugledni Crnogorci poubijani su u zatvorima. Srpski castnici i upravni cinovnici dokazali su svojim zvjerstvima u Crnoj Gori, kako su jaki tragovi duge turske vladavine na Balkanu... Pretvarajuci Crnu Goru u gariste i groblje Beograd nije ostavio nepocinjen nijedan zlocin sve do spaljivanja majke s djecom« ( c. d. str. 108-109).
Dr Sekula Drljevic, nekadasnji crnogorski ministar, ideolog i politicki lider Crnogorske stranke (federalista) od 1919. do 1941. godine i njen poslanik u Skupstini Kraljevine SHS i Kraljevine Jugoslavije, izmedju 1925 do 1941. godine, objavio je 1926. u Zemunu svoju knjigu »Centralizam ili Federalizam«, koja je skup njegovih govora u Narodnoj skupstini u Beogradu, odrzanih u periodu od 22. jula 1925 do 26 marta 1926. godine U toj knjizi doktor pravnih nauka Sekula Drljevic objavio je i svoj govor odrzan u Narodnoj Skupstini Kraljevine SHS u Beogradu 16. februara 1926. godine, u kojemu je naglasio, izmedju ostalog, i ovo:
»Crna Gora pretvorena je u vjezbaliste zlocinackih instikata drzavnih organa, cega su zalosni svjedoci, mnogobrojne ljudske zrtve, preko pet hiljada popaljenih domova i mnoga druga ponistena imovina, i sto je najstrasnije: »Krv sto ledi, oci sto zatvara, sto kameni i sto porazava« - pepeo spaljene majke sa djecom na sred onoga istocnika slobode, na samom podnozju Lovcena! Mjesto, na kome su Turci spalili, ne Sv. Savu, nego mosti Sv. Save, svetinja je.
Mjesto, na kome je spaljena majka sa djecom, ostace sveto mjesto dok je Lovcena i njegove Crne Gore. (Milutin Tomic: To su ucinili tvoji biraci). Ne, nego drzavni zandari, oni isti koji su tebe ovamo poslali. (Milutin Tomic: Imao si svega 700 biraca u tom srezu). Tako ti je istina sve sto govoris (Dugotrajna vika i protesti. Radikali dizu zaglusnu graju. Predsjednik zvoni).
Nije mi namjera, da razgrebam po ranama proslosti, ali sam morao ovoliko reci, da jace istaknem, koliki zlocin vlada ne samo prema Crnoj Gori nego, i to u daleko vecem stepenu prema drzavnoj zajednici, svojim odbijanjem, da drzava naknadi prouzrokovane materijalne stete.
Sve posljedice ne dadu se popraviti, jer su mnoge od njih nepopravive. Nemoguce je dici mrtve iz grobova, ali je moguce popraviti popaljene kuce i unistenu imovinu« (c. d. str. 42-43), apostrofira u tome govoru dr Sekula Drljevic.
U ovom govoru dr Sekula Drljevic pravi jasnu aluziju na stradanje familije Petra Zvicera, na spaljivanje njegove djece i zene u Cucama.
Povodom svirepog ubistva porodice Petra Zvicera u to vrijeme je dr Sekula Drljevic napisao pjesmu »Lovcenski poklic«, koju je pod preudonimom »Hajduk Pero« objavio u zagrebackom listu »Hrvat« 1923. godine

Sekula DRLjEVIC:

LOVCENSKI POKLIC

»Crnogorce care mali«
Nedaj da ti dvore pali.
Da slobodi kopa groblje
Podivljalo tursko roblje,
Nek zablista hadzar sveti,
Ka nekada niz vrleti.
Neka brda odziv dadu
junackome tvome kliku
Nek dusmani tvoji znadu,
Da si tiran razbojniku.
Neka svijet vidi snova
Djela tvojih pradjedova.

Zar ces moci slusat mirno
Nepobjedni lave stari,
Kad te budu robom zvali
Jucer turski izmecari?
Il te tvoja proslost slavna
Tako brzo ostavila?
Il je hrabrost opjevana
Izmisljena prica bila.

Kraj garista doma tvoga
Ko kam stanac majka mila.
Tvoja sestra ponizena,
Sinoc ti se udavila.

Ljuba kazu, da je luda
Brisuc s oka suzu vrelu
Po garistu gar razgrce
Trazi djecu izgorjelu.

Neka bomba strah zadaje
Zavitlana snagom muskom.
Neka oko sokolovo
Smrt raznosi tankom puskom.
Nek krv onu staru svjetlost
Dade nasoj novoj zori
Da se ovaj poklic ori
U slobodnoj Crnoj Gori

Emigrantski crnogorski list »Crnogorski glasnik«, broj 73, Detroit, SAD, 1925. godine, u clanku »Govor dr Sekule Drljevica u verifikacionom odboru«, pise da je vodj Crnogorske stranke u Beogradu 1925. godine govorio o teroru nad crnogorskim narodom, kojeg je provodio rezim Radikala, pa, izmedju ostalog, konstatuje da veliki je zupan Milovan Dzakovic »isao u svako okruzno mjesto i po selima, i na javnim zborovima govorio je i ovo: Ko ne glasa za radikale, nece dobiti penziju, a vi vec znate sta cu ja s njim uciniti. Kad se sjetite da se to govori u otadzbini Mijuskovica, ubijenog zlikovacki u zatvoru, u otadzbini, u kojoj su spaljeni zena i djeca nasred Katunske nahije, morate priznati da je ta prijetnja ozbiljna i moze da uplivise na izbore, i kad uzmete u obzir da je kapetan Kalabic, ubica Scepana Mijuskovica, poslije ubistva od kapetana druge klase proizveden za kapetana prve klase«, istakao je Drljevic. Potom se suocio, u debati, sa zestokim napadima radikala, kojima je odgovorio ovako: »Kada govorim kao predstavnik crnogorskog naroda nikome ne dozvoljavam da daje sud o mome patriotizmu sem jedino i samo crnogorskom narodu«.
Dr Sekula Drljevic je 1928. godine, u jednoj polemici sa Markom Dakovicem, napisao i ovo: »Dakovic je dao sebi mnogo truda, da sto opseznije obrazlozi rezim vatre i krvi, kojim se vladalo Crnom Gorom nakon ujedinjenja. Dobro je sto priznaje taj rezim za svoj. To priznanje treba svi Crnogorci da cuju i da upamte. Dakovic kaze da je tako upravljao, da bi ucvrstio ujedinjenje, a danas i djeca vide, da je na zgaristima crnogorskih domova izgorelo moralno jedinstvo Srbijanaca i Crnogoraca, koje je prije drzavnog jedinstva postojalo kroz vjekove... Naposljetku, zar ne zna Dakovic da nema ideje ni nacionalne ni religiozne ni socijalne radi cijeg bi se ostvarenja smjele spaljivati zene i djeca i paliti seljacima kuce«. (Vidjeti: Savic Markovic Stedimlija, »Crna Gora u Jugoslaviji«, Zagreb, 1936, str. 68-69) U ovoj polemici sa Markom Dakovicem, dr Sekula Drljevic prikazuje rezim koji je 1923. godine spalio zenu i djecu Petra Zvicera, kao rezim vatre i krvi, kojim se vladalo Crnom Gorom od 1918. godine.
Pocetkom maja 1941. gdoine na Cetinje je stigao iz Zemuna dr Sekula Drljevic i preuzeo vodjstvo u akcijama i kombinacijama oko uspostavlja nezavisne drzave Crne Gore, sa cvrstim osloncem na Italiju. Svoje ranije stavove o federlizmu bio je napustio i opredijelio se za suverenisticku koncepciju, pravdajuci to rijecima: »Meni federalizam nije bio program nego sredstvo da se osnazi ideja crnogorske drzavnosti i da se maskiram pred progonima rezima«. (Vidjeti: Izjava dr Sava Basovica, clana Crnogorske stranke, data juna 1945. godine O tome vidjeti i dr Radoje Pajovic, “Kontrarevolucija u Crnoj Gori - cetnicki i federalisticki pokret - 1941-1945”, Cetinje, 1977, str. 63) Kada su se 1941. godine desavali pogromi Srba u Hrvatskoj i kad je trezeno od dr Sekule Drljevica, da intervenise, utice kod ustaskih vlasti da se to zaustavi, znajuci za njegove veze sa Hrvatskom seljackom strankom dr Vlatka Maceka i Hrvatskom strankom prava, ciji je predsjednik dr Ante Pavelic postao 1941. godine poglavnik ustaske Nezavisne Drzave Hrvatske (NDH) on je odgovorio: »Kad sam u beogradskoj skupstini protestirao protiv paljenja kuca u Crnoj Gori i protiv paljenja porodice Zvicer u Cucama, nijesam mogao dovrstiti recenicu od zaglusne buke i lupanja o klupe sa starne narodnih poslanika Srba precana. Ja danas ne lupam o klupe da bi se prikrio njihov jauk, ali ne mogu se ni ubiti radi toga«.
Dr Sekula Drljevic je bio jedan od glavnih aktera sazivanja »Crnogorskog sabora« na Cetinju na Petrovdan 12. jula 1941. godine, na kojemu je, u uslovima italijanske okupacije Crne Gore, pod pokroviteljstvom i zastitom Italije, proglasena »nezavisna i suverena Kraljevina Crna Gora«. Na Petrovdanskom Saboru njegov zvanicni govornik bio je dr Sekula Drljevic. U besjedi koju je odrzao u pozorisnoj zgradi »Zetski Dom« na Cetinju 12. jula 1941. godine dr Sekula Drljevic, kao vodja radikalnog ili tvrdog krila crnogorskih indipendista, koji su posto-poto htjeli uspostavu samostalne Crne Gore, i prihvatili saradnju sa Italijanima da bi pokusali da dodju do tog cilja, istakao je i ovo:
»Crnogorski Sabore,
Ugodno je govoriti o slavnoj proslosti. Ali danasnji istorijski trenutak namece mi obavezu, da nesto kazem i o nasoj jucerasnjici, koja je ne samo teska nego i neslavna. Infandum me iubes regina renovare dolorem. Govoriti o nemiloj proslosti znaci malo ne nanovo ju prezivljavati.
Godine 1914. Austro-ugarska Monarhija napala je Srbiju. Zna se zbog cega. Srbija je pozvala u pomoc Crnu Goru. Vjerna svojoj vjekovnoj gotovosti na borbu za slobodu Crna Gora joj je protekla u pomoc ne postavljajuci nikakve uslove za ulazak u rat. Ne samo to, nego je udovoljila i zahtjevu Srbije, da vrhovnu komandu nad crnogorskom vojskom preda srpskim oficirima.

To Srbiji i tim njenim oficirima ipak nije smetalo da za vrijeme cijeloga rata pripremaju unistenje crnogorske drzave. Kako su to pripremili poznato je. Nakon rata, pri kraju godine 1918, srpska vojska pod komandom ondasnjeg pukovnika a danasnjeg generala i potonjeg pretsjednika jugoslovesnke vlade okupirala je Crnu Goru. Pukovnik, komandant okupacionih trupa pozvao je izvjestan broj srpskih agenata u Podgoricu i proglasio ih Velikom Narodnom Skupstinom. Medju njima je bio ne mali broj srbijanskih drzavljana. Oni su izglasali rezoluciju, koju je napisala srpska vlada na Krfu i kojom se prihvaca okupacija Crne Gore proglasenjem pripojenja Crne Gore Srbiji. Podvlacim, da je u tom trenutku postojala redovna crnogorska narodna skupstina, koja je po crnogorskom Ustavu jedina, u zajednici s Kraljem, mogla raspolagati sudbinom Crne Gore. Nakon te okupacije nastalo je mucenje Crne Gore, kome nema ravna u istoriji. Popaljeno je na hiljade crnogorskih domova i poubijeno, po podacima beogradske vlade, preko 2000 Crnogoraca, vjernih crnogorstvu i njegovoj drzavnoj slobodi. Desilo se je i nesto, sto istorija nije zabiljezila da se desilo za vrijeme 500 godina vladavine turske nad Balkanom. Spaljena je majka sa djecom u svojoj kuci u Cucama. Taj zlocin izvrsili su sluzbeni organi, zandarmerijski major sa 12 zandara«, besjedio je tada dr Sekula Drljevic.
Dr Sekula Drljevic u svojoj knjizi »Balkanski sukobi 1905-1941«, opisujuci zlocin u Rokocima u Cucima, nad familijom Petra Zvicera, koji se zbio u noci izmedju 25 I 26. aprila 1923. godine, uz ostalo, navodi i ovo: »Cuce tvrde, da od tada svake zime, te noci u dva sata poslije ponoci, leti zena s krilima od plamena nad mjestom, na kome je bila kuca Petra Zvicera. Spaljena majka obilazi pepeo svoje spaljenje djece. To mjesto je postalo crnogorsko svetiste. Nijedan Crnogorac ne prodje pokraj njega, da ne ostane pred njim, gologlav, po nekoliko minuta u molitvi... Kroz cijelo vrijeme tih zvjerstava, koja ne mogu naci sebi uzora cak ni u dugoj turskoj vladavini nad Balkanom, nije se nasao ni jedan Srbijanac, koji bi osudio beogradsku vladu zbog njih. Nije se nasao ni tzv. Srbin precanin, koji bi to ucinio. Ne samo to. Kad sam ja u svome govoru, koji sam drzao u Beogradu u Narodnoj skupstini 16. februara 1926. godine, napao Vladu zbog zlocina u Cucama, narodni zastupnici digli su zaglusnu viku, ne protiv Vlade, nego protiv mene. U toj sramotnoj vici, natjecali su se sa Srbijancima Srbi precani. To vrijedi zapamtiti« (c. d. str. 110-111) - pisao je dr Sekula Drljevic.
_________________

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

KAPETAN CRNOGORSKE VOJSKE I USTANIČKI VOĐA ĐURO DRAŠKOVIĆ (1880-1919)






Kapetan crnogorske vojske Djuro Draskovic rodjen je na Cevu 1880. godine. Bio je stameni ratnik i oficir. Do smrti je bio odan crnogorskom barjaku i domovini Crnoj Gori. Kao oficir istakao se u balkanskim ratovima (1912-1913). Ucesnik Prvog svjetskog rata (1914-1916), do vojnog sloma Crne Gore i njenog pada pod austro-ugarsku okupaciju. Potom je bio interniran u austro-ugarski zarobljenicki logor, iz kojega je pusten krajem 1918. godine.
Odlukama tzv. Podgoricke skupstine od novembra 1918. godine energicno se suprotstavio. Nije prihvatio velikosrpsku okupaciju i nasilnu aneksiju Crne Gore, vec se s oruzjem u ruci borio za pravo, cast i slobodu svoje drzave. Jedan je od glavnih organizatora Bozicnjeg ustanka crnogorskog naroda, podignutog januara 1919. godine. U njemu je bio jedan od vodecih vojnih komandanata i njegova je prva zrtva. Poginuo je 6. januara 1919. godine herojski, u borbi sa srpskom okupacionom vojskom i domacim bjelaskim janjicarima u Cetinju iznad Skrke i Bogdanova Kraja.
Sin kapetana Djura Draskovica, Golub Draskovic (1916-1995) pripadao je crnogorskom nacionalnom pokretu i zelenaskoj vojsci kojom je komandovao veliki prijatelj i saborac njegovog oca general Krsto Zrnov Popovic, vojni vodja Bozicnjeg ustanka januara 1919. godine. Golub Draskovic bio je uz Krsta Popovica skoro do samog kraja Krstovog zivota, zapravo, bezmalo sve do njegove pogibije u sukobu sa potjerom OZNE u noci 13/14. marta 1947. godine u Cucama. Kada je general Krsto Popovic vodio svoju potonju bitku u zivotu, Golub je Draskovic bio u grupi koja mu je pomagala, spasavala ga i jatakovala u Katunskoj nahiji. Golub Draskovic se dvadesetak dana prije pogibije Krsta Popovica predao komunistickim vlastima u Crnoj Gori na prijedlog Jova Kapicica. Bio je osudjen prvo na 15 godina robije. Potom mu je zatvorska kazna preinacena i smanjena na 7 godina, koje je izdrzao po zatvorima u Crnoj Gori. Golub Draskovic je osudjen zato sto je pripadao Stabu “Crnogorske nacionalne komande” i “Lovcenske brigade” koji je tokom Drugog svjetskog rata bio pod komandom Krsta Popovica i sto je skoro do same Krstove pogibije bio uz njega kao njegov prijatelj, jatak i saborac.
Kada je 1918. godine Kraljevina Crna Gora postala zrtva velikosrpske invazije, okupacije i aneksije kapetan Djuro Draskovic bio je predvodnik Cevljana u oruzanom otporu unistenju crnogorske drzave i nacionalnom obespravljivanju Crnogoraca. Heroj je narodnog ustanka “Za pravo, cast i slobodu Crne Gore” izvedenog januara 1919. godine. Lojalan kralju Nikoli i institucijama pravnog poretka Kraljevine Crne Gore ustao je u odbranu crnogorskog drzavnog i etnickog individualiteta.
U jednom pismu koje je upuceno sa Njegusa 1. decembra 1918. godine kapetanu Djuru Draskovicu sa Ceva i kapetanu Dusanu Vukovicu iz Predisa (Bjelice) stoji da su crnogorski ustanici odlozili podizanje ustanka za odredjeno vrijeme »dokle vojvoda Djuro Petrovic i brigadir Vucinic provedu organizaciju u svojim mjestima«. Politicki vodja Bozicnjeg ustanka bio je Jovan Simonov Plamenac iz Crmnice, koji je emigrirao prije nego sto su borbe otpocele, a vojnicki vodja ustanka bio je Krsto Z. Popovic. Iz Katunske nahije, pored Krsta Popovica, ustanicke vodje bili su i: komandiri (majori) Petar Lompar, Scepan Mijuskovic, Milo Martinovic, Petar Gvozdenovic, Joko Martinovic, kapetani: Djuro Draskovic, Dusan Vukovic, Andrija Dragutinovic, Niko Kascelan, Djuro Kapa, Marko Z. Popovic, Blagota Martinovic, porucnik Janko Pesikan i drugi.

Svoje politicke ciljeve i zahtjeve Stab crnogorskih ustanika, koji se nalazio u Bajicama kod Cetinja, pod komandom Krsta Popovica, izlozio je i u ovom aktu:
“Skupstina odrzana u Podgorici u dane 11. i 13. mjeseca novembra 1918. godine, sazvana je protiv ustavnih odredaba nase zemlje, a najvise protiv volje apsolutne vecine crnogorskog naroda, sto je dalo povoda da se - protiv skupstinske odluke kojoj ste Vi izvrsni organi - digne opsti pokret i ustanak u Crnoj Gori.
Vec su prosla dva dana, da se prestolnica Cetinje nalazi u opsadi od strane nekoliko hiljada ustaskih ceta, koje sa nestrpljenjem ocekuju da cim prije uljegnu u prestolnici Cetinju, te svojim ulaskom uspostave stanje koje dostojno odgovara crnogorskom imenu i buducoj drzavi Jugoslaviji.
Da bi se izbjeglo prolijevanje bratske krvi, koja ako potece istorija nece pamtiti, potpisati Ustanicki odbor nasao je za shodno da izvrsnom odboru uputi izrazaj volje crnogorskog naroda u sljedecem:
I – Mi smo svi slozni da Crna Gora udje punopravno sa ostalim pokrajinama u jednu Jugoslovensku drzavu bez ikakvih unutrasnjih politickih granica, a oblik vladavine ostavljamo da punopravno rijesi redovno izabrana skupstina svih jugoslovena – Konstituanta - cemu cemo se srdacno pokoriti.
II – Mi trazimo da prethodno jedan narodni sud pronadje krivce za sve dogadjaje koji su bacili ljagu na nase oruzje i da tek onda cista vedra cela pristupimo velikoj jugoslovensloj zajednici, za koju su i najstariji nasi preci najvjerniji zatocnici bili.
III – Trazimo anuliranje odluka Podgoricke skupstine i nove slobodne izbore za Crnu Goru, ciji ce izaslanici punovazno rjesavati sve nase sadasnje domace poslove, te privremeno predstavljati Crnu Goru iznutra i izvana.
Za izvrsenje rada po ovom programu, ustanicke trupe sjutra 23. ovog mjeseca umarsirace u prijetonicu Cetinje i radi uspostavljanja buduceg reda zaposjesti ce sva nadlestva, u koju svrhu s nase strane bit ce ocuvan najbolji red, te sa ovim preko vas opominjemo vojsku koja se sada nalazi u Cetinje da sa svoje strane ne bi izazivala prolijevanje bratske krvi- u kojem slucaju smatrali bi se odgovornim clanovi toga Odbora, a mi sa svoje strane dajemo casnu rijec da ce kako zivot tako i imovina svakom biti zagarantovani, sem u slucaju da budemo napadnuti.

Bajice, 22. decembar 1918. godine
U ime Ustanickog Odbora
Kapetan Krsto Popovic, s. r.“.

Ovaj memorandum je iz Bajica 22. decembra 1918. godine, u ime ustanickog Odbora poslao kapetan Krsto Popovic “Komandi Jadranskih trupa” i tzv. “Izvrsnom odboru Cetinje”, te komandantu saveznickih trupa u Kotoru generalu Polu Venelu. Ovaj Memorandum i ustanicke zahtjeve u ime ustanickog Odbora sa upustvima za vodjenje pregovora odnijeli su i predali u Stab srpskog generala Dragutina Milutinovica crnogorski oficiri Djuro Draskovic i Mirko Grujicic. Na ovo pismo crnogorskim ustanicima odgovorio je komandant okupacionih srpskih trupa u Crnoj Gori general Dragutin Milutinovic.
U tom odgovoru general Milutinovic je 23. XII 1918. godine naveo, pored ostalog, da ce sa svojim »trupama i ostalim naoruzanim Crnogorcima odrzavati red, i nikakve naoruzane trupe ne mogu ulaziti u varos - grad Cetinje, a da ne sretnu naouzani otpor sa nase strane«. U svojim Memoarima general Milutinovic navodi da je crnogorskom ustanickom stabu porucio: »Na svaku i najmanju demonstraciju odgovoricu topom i mitraljezom«. Bila je to uvertira u pocetak krvavih obracuna. General Milutinovic poslao je na taj nacin kapetanu Krstu Popovicu jasan signal da ce pruziti otpor crnogorskim ustanicima ukoliko oni budu krenuli na Cetinje.
Na jednom sastanku nekolicine organizatora crnogorskog ustanka odrzanom u Bokovu 13/26/ XII 1918. godine, odluceno je da se pozovu srpske trupe da do 20. XII 1918/ 2. januara 1919. godine napuste Crnu Goru, a ako to ne ucine da ce ih Crnogorci silom protjerati sa svoje zemlje. Na tom skupu je bilo dogovoreno da crnogorski ustanici osvanu oko Cetinja i da ga opsadiraju 21. XII 1918/ 3. I 1919. godine. Raspored trupa bio je odredjen na sljedeci nacin: Katunjani su bili odredjeni da posjednu i drze sektor od Djinova Brda do donjeg Kraja, Ljesnjani i dio Rijecana (Ceklinjani i Dobrljani) trebalo je da zauzmu prostor od Donjeg Kraja do Kabla, a Ljubotinjani i Crmnicani od Kabla do Djinova Brda. Za Rijecane i Crmnicane bio je odredjen plan i zadatak da Cetinje opkole i da zauzmu pozicije oko njega sa mitraljezima i topovima posto prijethodno posjednu, oslobode Vir Pazar i Rijeku Crnojevica.
Polozaje oko Cetinja zaposjeli su crnogorski ustanici 21. XII 1918/3. I 1919. godine. Tokom dana vrsili si prikupljanje i koncentraciju snaga. Oko Cetinja 24. XII 1918/ 4. I 1919. godine dosle su ustanicke snage iz Komana na celu sa kapetanima Blagotom Martinovicem i porucnicima Begovicem i Radonjicem, kao i Zagarcani sa kapetanom Lukom Stamatovicem i porucnikom Mirkom Grujicicem. Prispjeli su i Ljesnjani sa kapetanom Perom Djurisicem i potporucnikom Brnovicem. Krsto Popovic kao komandant ustanika napravio je sljedeci raspored: Cetinjani (Konadzije i Bajice) bili su pod komandom kapetana Djura Kape i oni su posjeli prostor od Djinova Brda do iza Orlova Krsa. Njegusi i Ceklici bili su na lijevoj strani od njih i nalazili su se pod komandom Ilije Becira. Cevljani koji su opsadirali Cetinje bili su pod komandom kapetana Djura Draskovica, a Cuce pod zapovijescu porucnika Janka Pesikana. Ustanicke snage iz Bjelica koje su brojale dvije cete bile su pod komandom porucnika Dusana Vukovica i Krsta Vujovica i one su zauzele prostor iznad Donjeg Kraja. Na Njegusima su ostale ne mnogo brojne ustanicke snage pod komandom porucnika Nika Kascelana i Vlada Vrbice. Sve ove ustanicke snage predstavljale su Zapadni sektor. Njihov komandant bio je kapetan Djuro Draskovic.
Istocni sektor ustanickih snaga koji je obuhvatao prostor od Donjeg Kraja do Belvedera bio je sljedeci: Od Donjeg Kraja njega su posjeli Ljesnjani pod komandom kapetana Sava Celebica, Komani pod komandom kapetana Blagote Martinovica, kao i jedna ceta koja se do Belvedera nalazila, a koja je bila pod komandom kapetana Vukala Rajkovica i porucnika Todora Borozana. Komandant Istocnog sektora bio je kapetan Pero Djurisic.
Prostor od Belvedera do Donjeg Kraja ostao je neposjednut od ustanickih snaga. Njega je po planu trebalo da zauzmu Ljubotinjani i Crmnicani posto prijethodno posjednu Virpazar i Rijeku Crnojevica.
Komandant Staba ustanickih snaga kapetan Krsto Popovic smjestio se sa svojim stabom kod Barutane u Bajicama.
Komandant srpske vojske general Milutinovic je bio rijesen da upotrijebi oruzje, da razbije opsadu grada i po svaku cijenu da zaustavi ulazak ustanickih snaga u Cetinje. Stupio u kontakt sa ustanickim snagama u Bajicama, koje su od njega trazili da napusti Crnu Goru. Ali, od toga ustanickog zahtjeva nije bilo nista. Kapetan Krsto Popovic rekao je generalu Milutinovicu da razgovara sa Jovanom Plamencem, koji je trebao biti, po ranijem dogovoru, na Kablu. Medjutim, Krstu Popovicu i ustanicima je saopsteno da su bjelasi zauzeli taj prostor i da tamo nema Jovana Plamenca. On tada nije znao dje se Plamenac nalazi, pa je poslao trojicu svojih ljudi da saznaju dje je on i da stupe u kontakt sa njim. Ali, od njega nikakvih vijesti nije bilo. U tim trenucima Krsto Popovic je preuzeo ulogu vrhovnog komandanta ustanickih snaga i u odstustvu Plamenca ponasao se kao vojni i politicki lider. Napisao je pismo generalu Milutinovicu u kojemu je naveo ustanicke zahtjeve, koje su rano izjutra 23. XII 1919. godine /5. januara 1919. godine odnijeli u Stab srpskih trupa ustanicki oficiri kapetan Djuro Draskovic i porucnik Mirko Grujicic. O razgovoru sa izaslanicima ustanika, oficirima Djurom Draskovicem i Mirkom Grujicicem, okupacioni general Milutinovic, u svojim Zabiljeskama, pise i ovo: »U oruzanu akciju nisam verovao sve do 23. decembra 1918. godine. Ovoga dana u 6 casova ujutru dosla su sa pismom dva izaslanika od pobunjenickih oficira, kapetan Djuro Draskovic i porucnik Grujicic. Odmah sidjoh u moju kancelariju, gde me oba crnogorska oficira ocekivahu u prisustvu kapetana prve klase g. Nikolajevica i rezervnog potporucnika Simica (student tehnike). Bio sam raspolozen i odmah se pozdravih sa svom cetvoricom i obrnuh se g. Draskovicu i rekoh mu saleci se: »Pa vi, prekjuce, gospodine Draskovicu, cekaste mene kao da sam Hamza kapetan a vi Micunovic Vuk. Draskovic pri govoru sa mom ustajase, a ja mu davah znak da sedne i govori.

Izmedju ostalog zaljase mi se da ga je pri povratku iz interniranja rdjavo presreo u Rogatici nas artiljerijski major Bozidar Jevtic, da mu je u ime Srbije ovaj srbijanski major rekao ovo: da Crnogorska artiljerijska pravila vise nista ne valjaju, i da on Jevtic a s njime i svi Srbi vise vole Bugare nego Crnogorce. Ovo je Jevtic mozda i rekao, jer sam ga znao iz moga sluzbovanja u Debru (1915), kada bijah komandant Albanskih trupa, kojom je prilikom zaista podneo neke raporte, zaleci se nesto protivu serdara Janka Vukotica, pod cijom je komandom bio neko vreme. Odmah odgovorih Draskovicu da je on kao inteligentan covjek morao uvideti, da to govori Jevtic u ime svoje a ne u ime Srbije«, pise Milutinovic.
Oficiri Djuro Draskovic i Mirko Grujicic su kopiju ustanickih zahtjeva predali generalu Milutinovicu. U aktu kojeg su Draskovic i Grujicic predali Milutinovicu trazi se da se srpska vojska mirno ponasa i da se ne mijesa u unutrasnje stvari Crnogoraca. Medjutim, ustanicke zahtjeve je general Milutinovic u razgovoru sa Draskovicem i Grujicicem odbio.
Na Cetinju su se okupatorske srpske trupe pod komandom Dragutina Milutinovica, srpski zandarmi i bjelaska omladina mobilisali za borbu u cilju sprjecavanja ustanicke akcije. Hapseni su svi zelenasi, njihove pristalice i sva »sumnjiva lica«. Ustanicka akcija bila je od ranije otkrivena. Pop Stevo Drecun je vec ranije tajno predao potkazivacko pismo mitropolitu Mitrofanu Banu o ustanickim planovima i zamisljenim akcijama, a ovaj ga je revnosno predao Komandantu srpske vojske Dragutinu Milutinovicu. Nakon toga, pocela su hapsenja vodja ustanka na Cetinju, Podgorici i Niksicu. U zatvoru su se ubrzo nasli: Milutin Vucinic, Andrija Raicevic, Bozo Petrovic, Djuro Petrovic, Risto Popovic, Petar Lompar i drugi.
Stvari su pocele krajnje nepovoljno da se odvijaju u odnosu na ustanicke planove. Dobro naoruzane, brojne i opremljene okupatorske srpske snage i njihovi pomagaci domaci kvislinzi su 21. XII 1918. / 3. I 1919. godine zauzeli polozaje na Orlovom Krsu, grebenima iznad Medovine i Vojne radionice, zatim ispod Italijanskog Poslanstva do Donjeg Kraja a potom i na brdima iznad Vojnog Stana, Bolice, te na Crnoj Gredi, Kablu i povrh Granice. Utvrdili su svoje polozaje i iskopali sance. Pojacanje im je stiglo iz Tivta po naredbi vojvode Stepe Stepanovica na Cetinje u jacini 2000 pusaka sa municijom namijenjenom za potrebe srpske vojske, zandarmerije i bjelasa. U cilju slamanja ustanickog otpora iz Kotora su 21. XII 1918/ 3. I 1919. godine prema Njegusima bile upucene i jake snage srpskih trupa. Izmedju ostalih krenuo je i jedan bataljon II jugoslovenskog puka pod komandom majora Antonovica. Rasplet oko Rijeke Crnojevica okoncan je bez borbi. Rijekom Crnojevica ovladala je srpska vojska i bjelasi. Tako je plan oko zauzimanja Rijeke i produzavanja za Cetinje propao. Time je zadan tezak udarac preostalim ustanickim snagama oko Cetinja. Umjesto ustanika, koji su se vec bili razisli kucama, ili su pohapseni ili odbjegli, u Cetinje su krenuli oko 500 bjelasa. Ustanicke snage, koje su preduzele akciju oko Virpazara 22. XII 1918/ 4. I 1919. godine, nijesu uspjele. Tu je njihova akcija sasjecena. Tako je Bozicnji ustanak podignut pod komandom Krsta Popovica bio osudjen na propast. On je pokusao nemoguce i nakon neuspjelog mirnog rjesenja, propalih pregovora, krenuo je hrabro u ustanicku akciju. Tezak udarac ustanickim trupama oko Cetinja bio je slom ustanicke akcije na Rijeci i u Virpazaru, jer je prostor oko Cetinja kojeg su trebali da zauzmu Crmnicani i Ljubotinjani ostao prazan.
Uz sebe, na prilazima Cetinju, Krsto Popovic i ustanicki oficiri pod njegovom komandom, medju kojima je bio i kapetan Djuro Draskovic, imao je katunske, rijecke i ljesanske oruzane cete i formacije. Njihovu vjernost ponizenoj Domovini i prognanom Gospodaru, zatocenom u Francuskoj, tih dana opsade okupacionih posada i utvrdjenja, lomila je i cetinjska studen, i tanki brasnjenici, kao i slabo naoruzanje i mucijal spram okupacionih trupa i domacih renegata u njihovoj sluzbi. Kod snaga pod komandom Krsta Popovica bio je dijelom prisutan i nedostatak cvrste rijesenosti da se puca u svoje potudjene sunarodnike, kao i dojucerasnje saveznike, zbog kojih je crnogorska vojska dozivjela propast u prvom svjetskom ratu. Ali, sve te muke i iskusenja, koje su opterecivale crnogorske ustanike, ubrzo ce prekratiti teror nad narodom i ponizavanje crnogorskih vrijednosti, cemu su se odlucni bili oduprijeti. Tako ce do oruzanog obracuna doci na krvavi Badnji dan, 6. januara 1919. kada je sa crnogorskim ustanickim snagama jedan od njenih komandanata kapetan Djuro Draskovic probao nemoguce: da izmijeni zlu sudbinu Kraljevine Crne Gore. Iako je Bozicnji ustanak ugusen u krvi, mora mu se priznati ocinstvo za sve one mucne godine borbe “za cast, pravo i slobodu Crne Gore” koje su se potom dogodile i u kojima se, мada ocajnicki, dokazivala i potvrdjivala u krvi crnogorska drzavotovorna i nacionalna svijest i posebnost.
Crnogorske ustanicke snage su 24. XII 1918./6. I 1919. godine krenule u akciju nastupanja prema Cetinju u cilju njegovog oslobadjanja. Tada su srpska vojska i bjelasi zapucali, otvorili zestoku vatru na njih. Prvo je doslo do otvaranja vatre na sektoru Orlova Krsa. Borbe ustanickih snaga i okupatorskih srpskih formacija pocele su 6. januara 1919. godine u 8 sati izjutra i trajale su citav dan. Srpska vojska i bjelasi koristili su u sukobu artiljerijska oruzja. U pocetku sukoba na zapadnom sektoru poginuo je kapetan Djuro Draskovic, jedan od vodecih ustanickih vodja.
Stradao je u borbi da se sacuva crnogorski barjak, koji je ulaskom srpske vojske u Crnu Goru oskrnavljen od strane domacih renegata (bjelasa). Naime, 1918. godine stara crnogorska zastava nije postedjena. Crnogorski barjak sa dvoglavim orlom domaci izrodi u sluzbi srpske okupacione vlasti su skinuli sa Cetinjskog Dvora i brutalno, ogavno ga oskrnavili. Da napomenem da je crnogorsku zastavu u vrijeme okupacije Austro-Ugarska iz rojalistickog pijeteta i obzira ostavila nedirnutu. Ali, kad je Crna Gora 1918. godine prisajedinjena Srbiji crnogorska zastava nije postedjena, nego je skinuta sa Dvora na Cetinju, zgazena i uprljana na mjestu dje je bio monogram kralja Nikole, t.j. na mjestu dje su inicijali crnogorskog suverena izvezeni. To je okupacionom srpskom generalu Dragutinu Milutinovicu, komandantu Jadranskih trupa, rekao crnogorski kapetan sa Ceva Djuro Draskovic, saopstivsi mu da su to uradili crnogorski potudjenici. General Dragutin Milutinovic je to naveo u svojoj memoarskoj gradji. Naime, okupacioni srpski general Dragutin Milutinovic u svojim Zabiljeskama (Arhiv SANU 11441/11443, 1-8.) veli i ovo:
»Komandir Djuro Draskovic i ovi kod Belvedera rekose mi da je crnogorsku zastavu postedela i Austrija, a da je s nasim dolaskom skinuta sa Dvorca na Cetinju i da ju je neko uprljao i to gde je ime kralja Nikole izvezeno. Upitam da nije ko to od nas izvrsio. Rekose mi da su to Crnogorci izvrsili. Pored toga oficiri u Bajicama pokazase mi i na samovolju policijske vlasti u Danilovom Gradu gde su kaznili na 10 dana zatvora jednog mladica, sto je rekao da je Crnogorac a nije kazao da je Srbin; i kod Belvedera jedan od pobunjenih oficira rece mi, da je deset dana kaznjen sto je nosio medalju kralja Nikole«.

Kapetan Djuro Draskovic, crnogorski junak i patriota, bio je jedna od prvih zrtava u Bozicnom ustanku crnogorskom pocetkom 1919. godine. Ubijen je na Cetinju 6. januara 1919. godine prilikom ustanickog jurisa na okupacione trupe na zapadnom sektoru iznad Cetinja. Kako pise istaknuti bjelas Jovan Cetkovic, koji je neposredno ucestvovao u ugusivanju januarskog ustanka 1919. godine na podrucju Cetinja, u svojoj knjizi «Ujedinitelji Crne Gore i Srbije«, Dubrovnik 1940, situacija na zapadnom frontu oko Cetinja (iznad Skrke i Bogdanova Kraja) bila je najteza. »Protivnika mnogo, ovdje je najjaca njina snaga, a imaju jake zaklone. Nase puske i mitraljezi ne mogu da ih dignu iz ovih klisura, bombe smo vec sve utrosili, artiljerije za ovaj front nemamo. Bljeskaju sablje protivnickih oficira, a poneki se prkosno ukaze i razdere koliko ga grlo nosi. Na desnom nasem krilu tako se ukaza jednom, prkosno, izazivacki, na nepunih sto koraka pred nasima sa isukanom sabljom protivnicki vodja kapetan Djuro Draskovic i podviknu:- »Kralj Nikola jase vranca, a kralj Petar na magarca«. Jedan nas omladinac zgodno ga uze na nisan i obori ga jednim metkom. Draskovic pade mrtav«, pise Jovan Cetkovic.
Nikola Tomanov Zec, u svojim Memorima, pise i ovo: »Zelenasi su sa svoje strane cinili sve da do krvi ne dodje. Oni su cak i poslije Vukoticevog dolaska u Bajice preduzeli jos jedan put sto se moglo u prilog mirnog rjesenja. Po prethodnom dogovoru i pristanku bjelasa poslali su kapetana Djura Draskovica kao pregovaraca. U casu kada se Draskovic slobodno i sa povjerenjem priblizavao bjelaskoj strani (iznad Bogdanovoga kraja) sa bjelaske strane ispaljen je na njega plotun i Draskovic je pao mrtav. To je bio povod za otvaranje zestoke vatre sa obije strane, koju niko vise nije mogao sprijeciti«.
Djuro Draskovic je za pravo, cast i slobodu Crne Gore dostojanstveno poginuo, pjevajuci jednu crnogorsku rojalisticku i patriotsku pjesmu, noseci crnogorski slavni krstas barjak u jednoj, a sablju u drugoj ruci. U stavu gorstackom, lovcenskom, oficirskom pao je pokosen okupacionim kursumima.
Prema odredjenim izvorima, kapetan Djuro Draskovic je, pri potonjem izdisaju, uputio teske rijeci na racun politickog vodje ustanka Jovana Simovova Plamenca, koji je, umjesto da sa svojim snagama ucestvuje na frontu protiv okupacionih srpskih trupa, bez opaljenog metka pobjegao u inostranstvo. Prema iskazu ljudi koji su prisustovali momentu njegove smrti kapetan Djuro Draskovic je izgovorio: »Plamence, Plamence, kuca ti se iskopala sto me izdade«.
_________________

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

KOMANDIR MATO TODOROVIĆ (1875-1920)



Kraljevina Crna Gora je 1918. godine postala zrtva ekspanzionizma, militarizma, agresivnog, ugnjetackog i despotskog velikosrpskog imperijalizma, politike terora i inkvizicije. Tada je, sa tragicnim posljedicama, na brutalan i kriminalan nacin, bila unistena drzavna samostalnost Crne Gore, njen medjunarodni subjektivitet i integritet, nacionalna sloboda, identitet i dostojanstvo. Crnogorski narod je krajem 1918. i pocetkom 1919. godine podigao oruzani ustanak za Pravo, Cast i Slobodu Crne Gore. Duhovni, politicki vodja ustanka bio je Jovan Simonov Plamenac iz Boljevica (Crmnica), a vojni predvodnik, komandant svih crnogorskih ustanika bio je proslavljeni crnogorski junak i patriota, dostojanstveni, prkosni i stameni oficir crnogorske vojske komandir (major) Krsto Zrnov Popovic iz Cuca (Katunska nahija). Crnogorski ustanak je prerastao u gerilsku i komitsku borbu, koja je razlicitog inteziteta trajala sve do 1929. godine.

Mato Markov Todorovic je rodjen 1875. godine u Markovini (Čevo - Katunska nahija), a kao dijete od dvije godine sa svojim roditeljima - ocem Markom i majkom Stanom (rodjenom Buric iz Zagrede) - preseljen je u selo Milocane kod Niksica, dje je odrastao i zivio. Imao je dva brata Vukasina i Ignjata i sestru Milicu. Ubijen je 1920. godine u selu Milocani, na pragu od rodne kuce, od strane okupacione srpske vojske i bjelaskih oruzanih formacija u 45. godini zivota.

Mato Todorovic je bio komandir (major) crnogorske vojske. Zavrsio je vojnu skolu na Cetinju. Bio je hrabar ratnik, iskusan i dobar oficir. Ucestvovao je u Balkanskim ratovima (1912 - 1913) kao kapetan crnogorske vojske. Tada se i istakao hrabroscu u borbama za zauzimanje Skadra. Bio je ucesnik i Prvog Svjetskog rata (1914 - 1916). Nalazio se u sastavu Hercegovackog odreda crnogorske vojske, kojim je komandovao divizijar vojvoda Djuro Petrovic. Od 1916. do 1918. godine bio je u zarobljenistvu u austro - ugarskom logoru Boldogason. Po oslobodjenju iz logora, vratio se 1918. godine u Crnu Goru.

Bio je pristalica odbrane crnogorske drzavne suverenosti, te ocuvanja prijestola kralja Nikole i dinastije Petrovic Njegos. Mato Todorovic je bio protivnik odluka tzv. Podgoricke skupstine (13/26. XI 1918. godine) i jedan od glavnih vodja Bozicnog ustanka (24. XII 1918/6. I 1919 godine) u niksickom kraju. Po slomu ustanka kapetan Mato Todorovic je izbjegao u San Djovani di Medua 26. I 1919. godine, odakle se, zajedno sa crnogorskim izbjeglicama prebacio u Italiju.

U Italiji je bio u sastavu crnogorske egzilantske nacionalne vojske, koja je tada bila pod komandom generala Andrije Raicevica. Mato Todorovic se vratio sredinom jula 1919. godine u Crnu Goru, zajedno sa 120 crnogorskih patriota koji su stigli pod vodjstvom komandira Krsta Zrnova Popovica u domovinu, radi podizanja ustanka i vodjenja gerilske oslobodilacke borbe za slobodnu i nezavisnost Crne Gore.

Zbog narocitih zasluga za Drzavu, Zastavu i Krunu crnogorsku - kralj Nikola i Crnogorska Vlada unaprijedili su kapetana Mata Todorovica u cin komandira crnogorske vojske. Kad se vratio u Crnu Goru sredinom 1919. godine nastavio je sa gerilskim oslobodilackim akcijama, najcesce, na prostoru Niksica i bio jedan od glavnih ustanickih, komitskih vodja.
Komandant okupacione niksicke Vojne posade, potpukovnik Svetozar P. Bodanovic, u izvjestaju, Pov. br. 133, Komandantu Zetske Divizijske Oblasti, dostavlja pregled crnogorskih komita na prostoru Niksicke oblasti, ili kako on to formulise »Pregled razbojnickih bandi u niksickoj oblasti«. U tome izvjestaju, pored ostalog, on navodi da komitske vodje Mato Todorovic iz Milocana i Tomica Pekovic iz Kusida, na prostoru Niksica, u svojim komitskim grupama, imaju 40 komita i da im se pridruzuju mjestani niksickih sela, te i da djejstvuju na prostoru Kocana, Golije, Rudina i Trepca.

Komandir Mato Todorovic komitovao je od jula 1919. do februara 1920. godine. Veoma cesto se njegova komitska grupa sukobljavala sa okupacionim militarnim formacijama na prostoru okoline Niksica. Tokom avgusta 1919. godine crnogorski oficiri, koji su dosli iz Italije, Mato Todorovic, Stevan Pavlovic i Miloje Jovovic bili su na podrucju Zupe Niksicke. Vrsili su politicku agitaciju i preduzimali oruzane akcije protiv organa vlasti. Narocito su bili aktivni na prostoru Duge Niksicke. Potjere, koje su za njima organizovane i izvodjene, su uspjeli da izbjegnu. U drugoj polovini oktobra 1919. godine na prostoru Duge Niksicke nalazio se Mato Todorovic sa grupom od oko 100 komita. A pocetkom i u prvoj polovini novembra 1919. godine, u neposrednoj blizini Velimlja, operisao je sa oko 120 komita, u zajednici sa komitskim grupama Ilije Damjanovica i Koste Radovica. Kako se navodi u pojedinim sluzbenim izvjestajima organa vlasti, Mato Todorovic je sredinom novembra 1919. godine krstario kroz Dugu Niksicu sa grupom od 40 - 50 ljudi, a 13. XI 1919. godine u Milocanima su mu mjestani, koji su ga podrzavali, priredili veceru. Imao je Mato Todorovic veliki uticaj na komitski pokret i ustanicku akciju u Niksicu i okolini.

U drugoj polovini i do kraja novembra 1919. godine nalazio se Mato Todorovic u Dugi Niksickoj i u Milocanima sa svojih 100 drugova. Pocetkom decembra 1919. godine sa vojskom i bjelasima na Pandurici (Pjesivci) i drugim mjestima u okolini, sukobili su se crnogorski ustanici, medju kojima i grupa Mata Todorovica i Milosava (Misje) Nikolica. U Dugi Niksickoj se 3. XII 1919. godine komitskoj grupi Mata Todorovica prikljucio iz Kocana, sa 20 seljaka, potporucnik Petar Vujovic. Potom je Mato Todorovic sa komitskom grupom presao preko Gornjeg polja za Milocane i vodio gerilske oslobodilacke akcije. Mato Todorovic i Tomica Pekovic sa oko 80 komita su, 6. XII 1919. godine, napali oruzane jedinice srpske vojske i bjelase u selu Pometnik, ali su bili odbijeni i odstupili su. Potom su, 19. XII 1919. godine, iz komitske grupe Mata Todorovica vlasti uspjele da uhvate i zarobe Marka Djurovica iz Brda i Blaza Minica iz Rovaca. Mato Todorovic i Tomica Pekovic su, sa svojim grupama, otisli prema mjestu koje se zove Zla Gora.

Mato Todorovic je medju vodjama crnogorskog narodnog ustanka za pravo, cast i slobodu Crne Gore jedan od potpisnika Predstavke koja govori o stanju u Crnoj Gori, zlocinima i teroru nad narodom od strane organa vlasti i borbama koje crnogorski ustanici vode sa okupacionim formacijama, koju su, iz sume 24. septembra 1919. godine, poslali na adresu Kraljevskog Crnogorskog Generalnog Konsula u Rimu gospodina Veljka Ramadanovica. Mato Todorovic i Ilija Damjanovic sa 11 crnogorskih komita predali su se 11. februara 1920. godine komandantu niksickog Goneceg odreda i potom su sprovedeni u niksicku tamnicu.
Godine 1920. u rodnim Milocanima na pragu vlastite kuce ubijen je Mato Todorovic od strane organa vlasti, posto je prethodno prokazan i prospijan od strane konfidenata ili dostavljaca. Stradao je kao crnogorski patriota u odbrani prava, casti i slobode Crne Gore. Bio je nosilac najvisih crnogorskih odlikovanja. Borio se kao oficir i komita protiv nasilne aneksije Crne Gore Srbiji. Porodica Mata Todorovica u selu Milocani kod Niksica bila je izlozena teroru, torturi i represijama od strane okupacionih vlasti i bjelaskih formacija. Njegovi roditelji otac Marko i majka Stana bili su hapseni i progonjeni. Kuca Mata Todorovica i njegovih srodnika u selu Milocani od strane vlasti je opljackana i zapaljena. Mato Todorovic je ubijen u noci sa mjesecinom pocetkom avgusta 1920. godine (tacan datum nije bilo moguce saznati), kada je dosao da obidje svoju porodicu u vlastitoj kuci. Naime, dosao je kuci i posto se bio jace prehladio ostao je da zanoci u njoj. Bio je bez pratnje i nije vodio dovoljno racuna o svojoj sigurnosti, zbog cega je i stradao. Vijest da je on stigao svojoj kuci i da je tu zanocio, seoski konfidenti javili su organima vlasti, vojsci i potjernim odjeljenjima, koji su potom opsadirali Matovu kucu i njega uhvatili u zamci. Mato Todorovic je pokusao da bjezi, ali je, na koji metar od praga vlastite kuce, pri pokusaju bjekstva, pao mrtav, pokosen puscanom paljbom. Nikakve sanse za uspjesno bjekstvo Mato Todorovic nije imao, jer je bio u obrucu iz kojega se nikako nije mogao izvuci. Brojna vojska je sprijecila njegov pokusaj bjekstva. U osvit zore nakon Matovog ubistva njegov brat Vukasin Todorovic, koji je zivio u drugoj kuci u selu, dosao je na mjesto Matove pogibije i prisao njegovom mrtvom tijelu, koje je bilo naslonjeno uz jedno drvo. Prigrlio je njegovo mrtvo tijelo cija su prsa bila izresetana puscanim mecima. Ostali ukucani su, u noci kada je Mato poginuo, bili sprijeceni da izadju napolje iz kuce i da mu pomognu, jer je pucano na njih, tako da su morali, da bi spasili glavu, ostati u kuci. Tek sjutradan dozvoljeno im je da napuste kucu. I poslije Matove pogibije u selu je kod njegove kuce ostavljena straza od 10 srpskih uniformisanih vojnika, koja je potom otisla prema Gornjem Polju i Niksicu. U potjeri i ubistvu Mata Todorovica ucestvovali su pored srpskih vojnika i zandarma i domaci renegati - bjelaski jurisnici – dakle, Crnogorci u sluzbi okupacionih vlasti. Oni su se izivljavali nad mrtvim tijelom Mata Todorovica – pucali su u njegov ljes.

Postoje podaci da su vodje potjere koja je ubila Mata Todorovica bili Radule Jaukovic (koji je u vrijeme kad je Mato Todorovic uspio da pobjegne iz niksickog zatvora, posto se prethodno bio predao, bio njegov upravnik) a pominje se ime i Boza Markovica iz Stedima, istaknutog bjelasa.

Naime, u noci izmedju 10 i 11. maja 1920. godine, iz niksickog zatvora, uspjeli su da pobjegnu crnogorski komiti: Mato Todorovic, Ilija Damjanovic, Stanko Ivanovic Sabak, Risto Kovacevic, Tomo Pocek, Milo Bojovic, Djuro Todorovic, Vasilije Mickovic, Marko Cetkovic, Blagoje Vucic, Bosko Avramovic, Obrad Janjusevic, Obren Aleksic i Tomica Pekovic. Protiv Mata Todorovica i ostalih crnogorskih komita koji su pobjegli iz niksickog zatvora organizovane su i izvodjene potjere od strane organa vlasti - vojske, zandarmerije i bjelasa. Kad je Mato Todorovic pobjegao iz zatvora Radule Jaukovic je preduzeo mjere da se za njim organizuje potjera u cilju njegovog hvatanja ili ubijanja, jer je Jaukovic bio pod sumnjom bjelasa i drugih organa okupacione vlasti da je on omogucio Matovo bjekstvo iz zatvora pa je zelio zato odagnati svaku sumnju i dokazati svoju cvrstu odanost rezimu.

O pogibiji Mata Todorovica pisao je beogradski list »Tribuna« u clanku »Jedna strasna optuzba - nekoliko crnih reci o crnim prilikama u Crnoj Gori« sljedece: »Zar Radule Jaukovic, preko svojih laznih organa, nije na vjeru domamio majora Mata Todorovica, da se je slobodan vratio svojoj kuci, gdje je Mato citava dva mjeseca sjedio kod svoje kuce, i jedne veceri dodje isti Radule s vojskom – opkoli mu kucu i ubije ga na svoje ognjiste; zbog cega je njegov rodjak, Djuro Todorovic, iz osvete za pok. Matom, ubio vise od 10 Crnogoraca i zatim preko Italije utekao za Ameriku«. Ovaj dio teksta iz beogradske »Tribune«, kao i njen integralni tekst, prenio je i emigrantski crnogorski list »Crnogorski glasnik«, u broju 43, god. VIII, od 15. 9. 1923. godine, koji je izlazio u SAD, u Detroitu.
Mato Todorovic je bio ozenjen i imao je cetiri sina - Nikolu, Blaza, Radoja i Dimitrija - Mitra.

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

USTANIČKE I KOMITSKE VOĐE: ILIJA LAKIĆEVIĆ, BLAGOJE VUČIĆ I MARKO MILjANIĆ



U tekstu koji slijedi navescu neke bitinije cinjenice i argumente o junackoj komitskoj borbi i stradanju poznatih crnogorskih gerilaca i komita Ilije B. Lakicevica, Blagoja Vucica i Marka Miljanica.

Nacelstvo niksickog Okruga u svom rjesenju br. 806, na osnovu clana 9 Zakona o javnoj bezbjednosti, poziva na predaju vlastima 72 crnogorska rodoljuba i gerilaca sa podrucja tog Okruga, pod optuzbom da su “se odmetnuli od vlasti i cine kaznjiva djela”. U tom rjesenju pod rednim brojem 47 navodi se ovo: “Ilija B. Lakicevic iz Stedima, sreza Niksickog, star 27. godina, rasta visokog, kose smedje, ociju graorastih, lica dugog, brkova malih smedjih”.
Jedan od istaknutih crnogorskih ustanickih i komitskih vodja Zivko M. Nikcevic trazio je 1921. godine od predsjednika crnogorske emigrantske Vlade Jovana S. Plamenca da odlikuje i unaprijedi brojne crnogorske ratnike, koji su vojevali pod zastavom za pravo, cast i slobodu Crne Gore, a koji su pripadali oruzanim ustanickim formacijama na cijem je celu on bio. Komandir Zivko Nikcevic trazio je od Jovana S. Plamenca da se vladinim ukazom, pored ostalog, odlikuje medaljom za hrabrost i Ilija Lakicevic.
U izvjestaju nacelnika niksickog Okruga Pov. br. 1012, iz Niksica 6. XI 1921. godine, koji obuhvata period od jula do oktobra 1921. godine, upucenom Ministarstvu unutrasnjih djela Kraljevine SHS, odnosno, njenom Odjeljenju javne bezbjednosti u Beogradu, izmedju ostalog, navodi se i ovo: “Pozitivno znam, da su u Gaetu presli Tomica Pekovic sa tri sina, Djuro Todorovic, Ilija Lakicevic, Velisa Pavicevic, Zeko Delibasic i Dragisa Micunovic”.
U zapisniku sa salusanja Spira Vujovica iz Ubala Cevskih, vrsenog u kancelariji nacelstva Sreza niksickog, 26. XII 1922. godine, kaze se i ovo: “Ilija Lakicevic, obicno druzi sa odmetnicima iz sreza Velimskog i to: Simovic, Stanojevic i Koprivica. Ova se grupa obicno nalazi oko Brocanca, Lastve Trepacke a prelaze cesto u Hercegovinu”.
Nacelnik cetinjskog Okruga Mitar Vukcevic u izvjestaju, Pov. br. 1241, od 3. februara 1923. godine, poslatom nacelstvu Sreza Cetinje, kaze da su 28. januara 1923. godine “od Niksickog okruga posli preko Cuca, Vaso Stanojevic, Ilija Lakicevic, Djuro Radojicic i neki Vucic sa jos dva nepoznata - svi odmetnici iz Niksickog okruga”. “Neki Vucic”, kako se navodi u tome izvjestaju je crnogorski komita Blagoje Vucic.
Crnogorski ustanik i komita Ilija B. Lakicevic je bio oglasen za hajduka i ucijenjen od strane vlasti tako da je u potjernicama za njim stojalo da ga svako ima pravo, potpuno slobodno, za novcanu naknadu ubiti, uhvatitii ili prijaviti vlastima. U rjesenju Ministra unutrasnjih djela Kraljevine SHS, J. Br. 9415, od 15. VII 1923. godine, pored ostalih, povecava se visina ucjene za ubistvo ili hapsenje Ilije B. Lakicevica sa 20. 000 na 30. 000 dinara. Molbu za povecanje ucjena za crnogorske komite trazio je od Ministra policije u Beogradu Veliki zupan Zetske divizijske oblasti Milovan Dzakovic aktom br. 2133 od 5. jula 1923. godine.
U vrhu piramide militarne vlasti u Kraljevini SHS koja je preduzimala sve nasilne mjere da se sprijeci povratak kralja Nikole u Crnu Goru i da se okupacija i nasilna aneksije Crne Gore dovede do kraja, te da se brutalnim mjerama ugusi crnogorski ustanak, pohvataju i pobiju crnogorski gerilci, komiti koji su se borili za slobodu i nezavisnost svoje domovine bio je i general srpske i jugoslovenske vojske i ministar vojni Srbije Bozidar Terzic (rodjen 7. X. 1867., Gornji Milanovac, umro u Beogradu 29. IX 1939). General Bozidar Terzic se 1919. i 1920. godine nalazilo na celu II Armijske oblasti u Sarajevu kao njen komandant. On je niz puta predlagao mjere o sprjecavanju povratka kralja Nikole u Crnu Goru. Otvoreno se izlasnio protiv slobode i drzavnosti Crne Gore. Tijesno je saradjivao i pruzao pomoc i podrsku okupacionim vojnim i civilnim vlastima u Crnoj Gori poslije 1918. godine kako bi se unistio crnogorski oslobodilacki komitski, ustaniciki pokret. Crnogorski komiti u sadejstvu sa nekim Hercegovcima, napali su 28. marta 1920. godine, na putu izmedju Mostara i Nevesinja generala Terzica, komandata II Armijske oblasti u Sarajevu i njegovu pratnju, kao i nacelnike odjeljenja koji su sa njim putovali. Crnogorski komiti su sa generala Terzica i njegove pratnje skinuli uniforme i odijela i odnijeli im pokretne stvari. Nijesu ih htjeli ubiti, iako su to objektivno, zbog premoci koju su bili ostvarili, mogli da ucine. Postedjeli su im zivote i pustili su ih. Za crnogorskim komitima potom je organizovana i izvedena potjera u koju su bile ukljucene mnogobrojne snazne civilne, vojne i zandarmerijske strukture. U napadu na generala Terzica, prema raspolozivim izvorima i literaturi, ucestvovali su crnogorski komiti: Krsto Pekovic iz Kusida kod Niksica, koji je potom uspio da izbjegne potjerama i da emigrira u Italiju, zatim, Djuro Todorovic, iz Velimlja, koji je, takodje, uspio da izbjegne potjerama i koji je i iza toga nastavio gerilsku borbu protiv vojnih i zandarmerijskih vlasti u Crnoj Gori, te Aleksa Biberdzic iz Hercegovine, iz okoline Bilece, Dusan Mandic, koji je ubijen ljeta 1920. godine, i kod koga je, prema nekim izvorima, pronadjen sat i caksire generala Terzica, Vaso Stanojevic, koji je ubijen tokom 1924. godine i kog koga se tvrdilo da se nalazilo odijelo pukovnika Milosa Jovanovica koji je bio u pratnji generala Terzica i koje je skinuto sa njega i odnijeto. O broju napadaca na generala Terzica, srijecemo u izvorima razlicite podatke, od kojih su najvjerovatniji oni koji govore da ih je bilo 9 (devetorica). U nekim izvorima se trojica Hercegovca pomijnu da su ucestvovala u napadu na generala Terzica i njegovu pratnju, a u nekim se tvrdi da je u tome ucestvovao samo jedan Hercegovac. Pominju se, dakle, kao ucesnici u napadu na generala Terzica: Siljagovic, Racic i Biberdzic, kao Hercegovci, dok su ostali bili Crnogorci i to: Krsto Pekovic iz Kusida, Ilija Lakicevic, Dusan Mandic, Vaso Stanojevic, Zeko Delibasic iz Lastve –Velimlje, kod koga se tvrdilo da se nalazila kapa i bluza generala Terzica, te Savo Basevic, kog koga se tvrdilo da se nalazio sinjel generala Terzica. Svi crnogorski komiti bili su iz Niksica i njegove okoline.
U rukopisnoj zaostavstini Nikole Tomanova Zeca nalazimo i ove podatke i opservacije: “Kod Lastve Trebinjske komiti su presreli automobil u kome se vozio poznati djeneral Bozidar Terzic. razoruzali su ga, skinuli sa njega uniformu, pa ga onako u vesu pustili da produzi za Trebinje. Zbog kukavickog drzanja ovaj djeneral je bio penzionisan, ali je uskoro opet vracen u aktivnu sluzbu”.
U zapisniku sa saslusanja uhapsenog crnogorskog oficira, pripadnika crnogorske izbjeglicke vojske stacionirane u Gaeti (Italija) Vidaka Cvijovica, vrsenog u drugoj polovini aprila 1921. godine, stoji i to da Vidak Cvijovic tvrdi da je Krsto Pekovic, star 22-23 godine iz Niksica stigao u Italiju i da se sa njim susreo i razgovarao. Tada mu je Krsto Pekovic, po izvjestaju sa Cvijovicevog saslusanja, rekao da je on sa komitskom grupom napao generala Terzica. Ucinio je to u drustvu sa Dusanom Mandicem, koji je kasnije poginuo, ubijen je od strane potjere zato sto ga je vlastima izdao izvjesni Ilija Savic iz Slata, za koga je Pekovic rekao “da ce mu se za to osvetiti”, te sa Aleksom Biberdzicem iz okoline Bilece, jedinim od Hercegovaca koji je, po Pekovicevim tvrdnjama koje iznosi Vidak Cvijovic, ucestvovao u napadu na generala Terzica. U napadu na generala Terzica u Hercegovini je, prema dokumentima, ucestvovao i crnogorski komita Ilija B. Lakicevic.
Ilija Lakicevic je rodjen je 1894, a ubijen je od strane okupacionih trupa 1924. godine u 30 godini starosti.
Marko Miljanic, iz sela Miljanic, iz sreza velimskog, bio je ucijenjen kao crnogorski komita. Na pozive na predaju od strane vlasti nije se odazivao. Od strane okupacionih vlasti bio je oglasen za hajduka. U pozivu na predaju, kojeg je nacelstvo okruga Niksickog izdalo 1923. godine, br. 5924, i potom dostavilo sreskom Nacelstvu Kraljevine SHS Cetinje, od 8. jula 1923. godine, a ovo sudskim organima vlasti, daje se licni opis Marka Miljanica na ovaj nacin: “Star 25. godina, stasa srednjeg, kose smedje, brkova malih crnih, ociju smedjih, nosa i usta pravilnih, bradu brije, osobenih znakova nema”.
Dakle, Marko Miljanic iz Veljimlja, rodjen je 1898. godine, a ubijen je u 26. godini starosti 1924. godine od strane okupacionih vlasti.
Blagoje Vucic iz Bajova dola, srez Velimski, okolina Niksica, rodjen je 1897. godine, kad je ubijen 1924. godine od strane okupacionih vlasti imao je 27. godina. Sve pozive na predaju upucivane od strane vlasti je konstantno odbijao. Ogalasen je bio za hajduka i ucijenjen. Blagoje Vucic je kao crnogorski komita bio uhvacen od strane vlasti, ali je u noci izmedju 10. i 11. maja 1920. godine, pobjegao. U grupi koja je tada sa njim pobjegla iz zatvora bili su i: komandir Mato Todorovic, kapetan Ilija Damjanovic, te Stanko Ivanovic, Risto Kovacevic, Tomo Pocek, Milo Bojovic, Djuro Todorovic, Vasilije Mickovic, Marko Cetkovic, Bosko Avramovic, Obrad Janjusevic, Obren Aleksic i oficir Tomica Pekovic. U pozivu na predaju, koji je objavljen iz kancelarije Nacelstva niksickog okruga iz Niksica 15. maja 1921. godine navodi se pod rednim brojem 19. opis i licni podaci o komiti Blagoju Vucicu. U tom aktu tvrdi se ovo: “Blagoje M. Vucic, iz Bajova dola, sreza Velimskog, star 25. godina, rasta malog, kose smedje, ociju graorastih, lica okruglog”. Blagoje Vucic, uz brojne druge crnogorske gerilce, aktom Ministra Unutrasnjih djela Kraljevine SHS, od 24. novemra 1922. godine, bio je ucijenjen na 15.000 dinara.

Jedno kombinovano odjeljenje srpskih militarnih formacija pod vodjstvom rezervnog potporucnika Boza Markovica, “uz pripomoc mjestana”, ubilo je u selu Trepca (Velimlje) 12. aprila 1924. godine crnogorske patriote i gerilce Iliju Lakicevica iz sreza Niksickog i Marka Miljanica i Blagoja Vucica iz sreza Velimskog. Ovo je informacija zastupnika Nacelnika niksickog Okruga sekretara I. Filipovica koju Nacelnik cetinjskog Okruga br. 2927. od 12. aprila 1923. godine dostavlja Nacelniku cetinjskog Sreza. Pomenuti crnogorski komiti su se herojski borili i svi izginuli za slobodu i dostojanstvo svoje zemlje i svojega naroda. Njihova mrtva tijela ubice su kasapili, vadili su im oci, lomili ruke i noge, parali lica i druge djelove tijela bajonetima, lomili im i izbijali zube. Tako ubijene i izmasakrirane, crnogorske komite i rodoljibe Iliju Lakicevica, Blagoja Vucica i Marka Miljanica ostavili su da se smrznu i ukoce. Poslije izvjenog vremena vezali su ih mrtve lancima, pa su ih odna privezali za odredjene improvizovane drvene stolice, koje su pribili i prikovali uz zid jedne gradjevine. To su ucinjeli da bi ih slikali i da bi se tako hvalili svojim plijenom. Postoji sacuvana fotografija, na kojoj se jasno vide unakazena tijela Ilije Lakicevica, Marka Miljanica i Blagoja Vucica. Ubice su na glavama mrtvih Blagoja Vucica i Marka Miljanica stavili zandarmske kape, da bi tako, na simbolican nacin, pokazali svoj sadisticki trijumf. Preko iskasapljenog tijela Ilije Lakicevica, od pojasa do brade, stavili su bijelu krpu da bi na taj nacin sakrili, tj. da ne bi forografisali njegovu izvadjenu utrobu. Mrtvom Iliji Lakicevicu otkinuli su polni organ i stavili ga izmedju njegovih ruku. Sve to se vidi i na slici njihovih mrtvih tijela.
O pogibiji crnogorskih komita i patriota, gerilskih boraca za drzavna i nacionalna prava i integritet Crne Gore i crnogorskog naroda- Ilije Lakicevica, Marka Rajova Miljanica i Blagoja Vucica pisao je i Radovan M. Miljanic u crnogorskom drzavnom dnevnom listu “Pobjeda” od 9. XII 2001. godine na strani 6 ovo:
“Marko Rajov Miljanic, iz Banjana, kao vojnik na dosluzenju vojnog roka prekomandovan je u zandarmeriju i rasporedjen u stanicu u Zupi Niksickoj. Tamo je zatekao komandira stanice vakmajstora Andriju Furlana. Ubrzo se Marko sukobio sa Andrijom, zbog toga sto je Andrija lose postupao prema Zupljanima. U tom sukobu aprila 1922. godine Marko ubija Furlana, a potom odlazi u komite.
Markov mladji brat Maksim, zvani Soro, koji je u to vrijeme sluzio vojni rok u Senti, bjezi iz vojske i prikljucuje se grupi komita u kojoj se nalazio njegov brat, a koju je predvodio Ilija Lakicevic.
Zandarmerijske snage stalno uhode, hapse, ucjenjuju i prebijaju Markovu i Sorovu rodbinu, a narocito njihovu majku Petranu, brata i mnoge druge bratstvenike porodice Miljanic.
Pocetkom marta 1924. godine zvanicne vlasti hapse 84 bratstvenika Miljanica, dovode iz iz Banjana u Niksic i zatvaraju pod volat Pivare, u namjeri da ih drze kao taoce do predaje ili ubistva Marka i Sora Miljanica.
Miljanici kao taoci i zatvorenici odredjuju grupu od tri bratstvenika da pronadju komite i mole Marka i Sora da se predaju. Ova grupa pregovaraca, poslije jednonedjeljnog lutanja pronalaze komite u Cucima, pa posto ne uspijevaju u svojoj namjeri vracaju se u Niksic, ponovo u zatvor.
Soro Miljanic stupa u kontakt sa vlastima i obecava da ce se predati, uz uslov da Miljanice puste iz zatvora. Oni to prihvataju, a Soro se 28. marta 1924. godine predaje zandarmerijskog stanici u Drenovstici. Tako, nakon skoro jednomjesecnog tamnovanja, 84 Miljanica ponovo ugleda svoju slobodu.
Grupa komita koju je predvodio Ilija Lakicevic krece iz Cuca preko Pjesivaca i Tomica i poslije nekoliko dana, 22. aprila 1924. godine, stize u selo Trepca (bivsa Rudino-Trepacka opstina). Smjeste se u jednu jarugu i tu zanoce. Prethodno su uspostavili vezu sa jatakom u selu, koji im i donosi veceru. Postavljaju strazara na uzvisenju, pa posto su bili umorni i iscrpljeni, odmah su zaspali. Na zalost, zaspao je i strazar. Jatak ih izdaje i dovodi nekoliko seljaka iz Trepaca. Neopazeno im prilaze i ubijaju mucki, na spavanju- Blagoja Vucica, Iliju lakicevica i Marka Miljanica. Mihailo Simovic, ranjen, bjezi i kasnije gine u Cucama.
Drugi dan nakon pogibije komita, njihove leseve zandarmi tovare na konje i dogone ih u Niksic. Kada su prisli gradu zbacuju ih sa konja, a potom su ih vezali konopima za konje i tako vukli po gradu, orgijajuci i masakrirajuci njihova tijela. Cesto su se zaustavljali, a narod se okupljao oko njih. Zandarmi su prijetili gradjanima da ce svako proci ovako ko ne podrzava i ne postuje aktuelnu vlast. Tijela komita bila su unakazena, a noge i ruke izlomljene, sto se vidi i na fotografiji koju je neko od njihovih dzelata i napravio. Koliko su orgijali i bestijalno se ponasali nad njihovim bezivotnim tijelima, najbolje se vidi po tome sto su poslije slikavanja Iliji Lakicevicu stavili dio tijela u usta”, pise Radovan M. Miljanic.
U ovom kontekstu relevantno je reci i to da je brat ubijenog Marka Miljanica- Maksim (Soro) Miljanic, rodjen 1903. godine, iz Miljanica u Banjanima, odmetnuo se od vlasti noci izmedju 18. i 19. novembra 1923. godine. Posto je oglasen za hajduka odlukom vlasti on je nekoliko mjeseci potom nastavio sa komitovanjem. Vlastima se predao marta 1924. godine i bio potom odmah zatvoren. Nakon dvogodisnjeg tamnovanja, izveden pred sud i na poznatom cetinjskom “odmetnickom procesu”, presudom Cetinjskog Okruznog suda, objavljenom 8. decembra 1926. godine, usljed nedostataka dokaza, oslobodjen je optuzbe, nakon cega je i pusten na slobodu.
O pogibiji komitskog cetovodje Ilije Lakicevica i njegovih saboraca Blagoja Vucica i Marka Miljanica pisao je i emigrantski crnogorski patriotski list “Crnogorski glasnik”, oficijelni organ “Crnogorskog potpornog saveza” i “Crnogorske narodne stranke seljaka i radnika”, koji je izlazio u Detroitu, Micigen, u Sjedinjenenim Americkim Drzavama. Naime, list “Cnogorski Glasnik”, godina izlaska, IX, broj 56, Detroit, od 15. maja 1924. godine na strani 3 u clanku “Vijesti iz Crne Gore”, u izvjestaju poslatom sa Cetinja 11. aprila 1924. godine, stoji i ovo: “Odmetnicke borbe neprestano se pojavljuju; prekjucer sukobila se policija i vojska sa odmetnickom cetom u okrugu niksickom i sa istima vodila borbu, u kojoj su poginula tri odmetnika ucijenjeni po 50.000 dinara, a to su Ilija Lakicevic i Vido Koprivica.
U istoj borbi poginula su tri zandarma i dva su ranjena. Ostali odmetnici utekose, blagodareci noci. (Nijesu to odmetnici no branioci narodne slobode)”, veli se u tome tekstu.
List “Cnogorski Glasnik”, godina izlaska, IX, broj 60, Detroit, od 15. jula 1924. godine na strani 3 u rubrici “Vijesti iz Crne Gore”, a u clanku “Biograd se hvali ljudozderstvom!” navodi sljedece:
“Srbijanska Vlada publikuje “Pobijeni odmetnici”. Kako je ozloglaseni odmetnik Ilija Lakicevic izvrsio mnoga dela to je Ministar Unutrasnjih Djela Iliji povisio ucenu na 100.000 dinara, a njegovim drugovima: Marku Miljanicu i Blagoju Vucicu na po 30.000 dinara.
Sava Lakicevic pronasao je svoga brata Iliju i njegovu druzinu i molio ih da se predadu vlasti. Ilija je svoga brata i zbog toga zlostavljao. Sava videci da ne moze privoljeti Iliju na predaju, razljucen prijavi poterenim odeljenjima gde se nalazio njegov brat Ilija sa druzinom, te ih ova na dan 1. aprila t. g. opkoli i ubije: Iliju, Marka i Blagoja.
Ministar po predlogu Velikog zupana resio je, da se ucena ove trojice ubijenih odmetnika u 160.000 dinara podeli ovako:
1 – Savi Lakicevicu, koji je odmetnike prokazao, 50.000 dinara.
2 – Bozi Markovicu, rez. potporucniku i vodji mestanskog poternog odeljenja, 14.000 dinara.
3 – Blazi Pesikanu, vodji kombinovanog odeljenja, 14.000 dinara.
4 - Petorici seljaka-omladinaca iz seoske straze i trinaestorici mestana iz poternog odeljenja B. Markovica, koji su napali i pobili odmetnike, svakom po 4.500 dinara.
5 - Petnaestorici seljaka, koji su tragali za odmetnicima, po 500 dinara”.
- Biograd je zaboravio, sto je crnogorski narod. Crnogorski narod je junak na oruzju; ali on je u stanju da i gumenim kuglicama – pri srbijanaskim nazovi izborima – pokaze svoju pravu volju. Biograde, nece te mimoici kazna za pocinjena zla po Crnoj Gori”, navodi u svome komentaru teksta beogradske vlade i stampe o pogibili Ilije Lakicevica, Blagoja Vucica i Marka Miljanica - “Crnogorski glasnik”.
Kada se govori o publikovanju srpske vlade vijesti o pogibiliji Ilije Lakicevica i njegovih saboraca, kao i o pisanju tadasnje stampe u Kraljevini SHS o tome, treba, u jednom dijelu, biti oprezan, skeptican i rezervisan, zapravo, kada je u pitanju podatak da je Iliju Lakicevica vlastima prokazao, prospijao ili izdao njegov brat Sava Lakicevic, te za smrt svojega brata od vlasti primio novcanu nagradu, odnosno, najveci dio iznosa ucjene za njihovo hvatanje ili ubijanje. U odnosu na taj podatak treba biti veoma nepovjerljiv, odnosno, treba ga uzeti u obzir s rezervom, jer nijesam uspio pronaci drugi izvor koji bi potvrdio tacnost ili vjerodostojnost te informacije.
_________________

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

KOMITSKE VOĐE IZ PJEŠIVACA: PAVLE, ŽIVKO I MILISAV VUKIĆEVIĆ


U album crnogorskih heroja i patriota, koji su krvarili i stradali za pravo, cast i dignitet Crne Gore u periodu od 1918. do 1929. godine spadaju i tri braca Vukicevica iz Pjesivaca i to: Pavle, Zivko i Milisav Vukicevici. Oni su pripadali crnogorskom oslobodilackom komitskom pokretu, koji je pokusavao iz pepela podici i ozivotvoriti Crnu Goru, koja je 1918. godine beskrupulozno zbrisana sa geografske karte Evrope i apsorbovana od strane Srbije, posredstvom njene vojske, zandarmerije i drugih militarnih trupa, koje su okupirale i potcinile Crnu Goru, nametnuvsi joj ropstvo.
Kralj Nikola je, u intervjuu kojeg je dao piscu i novinaru Herbertu Vivijenu jezgrovito opisao teror, koji je u to vrijeme vladao u Crnoj Gori, ovim rijecima: »Iz Crne Gore nemam vijesti, jer je srpska okupaciona vojska ustanovila kordon kroz koji ne pustaju ni pisma ni ljude. Dobijam izvjestaje, koji mi moji povjerenici donose po cijenu zivota. Izgleda da tamo vlada pravi teror. Ubijaju se bez suda ljudi, zene i djeca, bombe se bacaju u kuce mojih prijatelja a novac se prosipa kao voda da bi se Crnogorci odrekli zakletve. Sigurno ste culi o mome smjenjivanju i o aneksiji Crne Gore. Ali to je izglasala lazna Skupstina, koju su Srbi nazvali Velikom skupstinom – ime koje ne postoji po nasemu Ustavu. Niko tu skupstinu nije birao, vec su je izabrale razbojnicke cete u ime Srbije«.
Ljudi, rodoljubi, koji su, vjerni kralju Nikoli i crnogorskom drzavnom barjaku ustali protiv velikosrpskog terora i zlocina nad crnogorskim narodom, bili su i istaknuti komiti iz Pjesivaca- braca Pavle, Zivko i Milisav Vukicevic.
Pavle Djukanov Vukicevic je rodjen 1896. godine, a izvrsio je samoubistvo u zatvoru 1926. godine, u 30 godini zivota. Bio crnogorski rojalista, indipendista, ustanik, gerilac i komita iz Pjesivaca kod Niksica. Pavle Vukicevic je bio porucnik, oficir crnogorske vojske. S oruzjem u ruci borio se za vaspostavu i opstanak Crne Gore i za postovanje njenih legitimnih prava. Suprotstavljao se divljim okupacionim hordama, koje su ugnjetavale i terorisale Crnogorce. Vlasti su ga progonile i opljackale i zapalile njegovu imovinu i dom u Pjesivcima.
Kao crnogorski komita Pavle Vukicevic je operisao najcesce na prostoru Niksica i okoline. Pavle Vukicevic je bio lakse ranjen 30. juna 1919. godine, pod Budosem od ekspodirane bombe koja je slucajno ispala Todoru Backovicu iz Strasevine. Todor Backovic je tada podlegao zadobijenim povredama, a teze je ranjen njegov brat Srdan Backovic, crnogorski barjaktar i komita. Tada su jos bili ranjeni Ilija Kontic iz Strasevine i Djole Radovic. Svi su oni bili crnogorski komiti.
Porucnik Pavle Vukicevic, kao crnogorski ustanik i komita, nakon sloma ustanka i jenjavanja komitskih akcija, emigrirao je u Italiju. U Gaetu je stigao 5. jula 1921. godine sa grupom crnogorskih oficira i ustanika. Pavle Vukicevic bio je ucesnik Bozicnjeg ustanka 1919. godine protiv velikosrpske agresije na Crnu Goru. O njegovom odvaznom i hrabrom ustanickom i komitskom drzanju govori i crnogorski komandir Zivko Nikcevic juna 1921. godine, u pismu Komandantu Crnogorskih Trupa u Gaeti Krstu Zrnovu Popovicu. Naime, u tome pismu Zivko Nikcevic je dostavio spisak novopridoslih komita iz Crne Gore sa zahtjevom da se oni unaprijede u vojnickom smislu. Na tom spisku i zahtjevu za proizvodnju u visi cin nalazi se i Pavle Vukicevic.
Crnogorski oficir i komitski vodja Zivko Nikcevic u pismu Jovanu S. Plamencu 1921. godine trazi da se, pored ostalog, zbog zrtvovanja za Crnu Goru unaprijedi redovnim putem u cin potporucnika crnogorske vojske i Pavle Dj. Vukicevic. Taj zahtjev je uvazen i crnogorska Vlada je ukazno unaprijedila i Pavla Dj. Vukicevica u oficira, u rangu potporucnika crnogorske vojske u egzilu.
Pavle Vukicevic je rjesenjem Nacelstva Okruga Niksickog iz 1921. godine ucijenjen i oglasen za hajduka. Ucjena za njegovo hvatanje ili ubijanje stalno je rasla. Ministarstvo unutrasnjih djela Kraljevine SHS je aktom, broj 25172 od 24. novemra 1922. godine povisilo ucjenu za Pavla Vukicevica iz Cerove na 15 hiljada dinara. Iz Italije se Pavle Vukicevic vratio u zemlju 1921. godine i nastavio sa komitovanjem. Tokom 1922. godine Pavle Vukicevic se nalazio u komitskoj grupi sa Radojicom Nikcevicem i Ivom Nikcevicem i operisao u oklini Brocanca, Rudina, Trepaca, oko Medjedja i Cerova, opstine Pjesivacke, a cesto su prolazili kroz Glibavce i Zupu Niksicku. Tokom 1922. godine djejstvovao je u grupi Sava Raspopovica i Radojice Nikcevica, u kojoj su bili i Vuk Radovic iz Martnica i Ilija Vujovic, kao i drugi.
Kad je shvatio da je komitska borba uzaludna Pavle Vukicevic se predao vlastima 1924. godine. Nacelstvo cetinjskog Okruga Kraljevine SHS, Cetinje, br. 1109, od 23. februara 1924. godine, dostavlja Nacelniku Sreza Cetinje obavjestenje koje mu je stiglo 22. februara 1924. godine od Nacelnika niksickog Okruga. U tome obavjestenju stoji da su se 22. februara 1924. godine u 8 sati ujutro predali vlastima u Niksicu Pavle Vukicevic i Damjan Vukicevic, crnogorski komiti iz Pjesivaca, koji su bili ucijenjeni pojedinacno sa po 30.000 dinara. Oni su pripadali komitskoj grupi Radojice Nikcevica.
U izvjestaju nacelnika cetinjskog Okruga, Pov. Br. 1411, od 8. marta 1924. godine, dostavljenom nacelniku cevskog Sreza, navodi se da su se vlastima predali Stevo Pocek, Marko Nikolic, Milovan Pejovic i Musa Pejovic, Andrija Andrijevic i Milovan Andrijevic, Radosav Stojovic, Masan Markovic, Pavle Vukicevic i Obren Adzic.
Pavle Vukicevic je u zatvoru bio od februara 1924. godine do decembra 1926. godine, kada je izvrsio samoubistvo u tamnici. Pred Okruznim sudom na Cetinju, koji je sudio uhapsenim crnogorskim komitima, 30. i 31. decembra 1925. godine vodjena je rasprava. Tada su na optuzbe odgovarali i braca Pavle i Zivko Vukicevici. O tome je pisao list »Narodna rijec« od 14. januara 1926. godine. Na sudskom procesu odgovarajuci na optuzbe Pavle Vukicevic je rekao da je kao pripadnik crnogorske vojske odbio naredbu izjesnog majora Pavlovica koji im je zapovijedio da poloze zakletvu kralju Petru Karadjordjevicu. Na tom sudskom procesu Pavle Vukicevic je rekao da je odbio da to ucini, jer je bio vjeran zakletvi polozenoj kralju Nikoli Petrovicu. Navodi da je pobjegao u sumu da se bori za suverena prava Crne Gore i za dinastiju Petrovic Njegos. Potom je, veli, otisao za Italiju, iz koje se vratio oko Petrovdana 1919. godine pod komandom Krsta Popovica, tvrdeci da su izbjegli Crnogorci u Italiji bili u Crnu Goru poslani od strane divizijara Milutina Vucnica i predsjednika crnogorske Vlade Jovana S. Plamenca da se bore za samostalnost Crne Gore i za dinastiju Petrovic. Pavle Vukicevic na sudjenju istice da je namjera komita, kojima je sam pripadao, bila vaspostavljanje samostalne Crne Gore i da su taj cilj imali postici boreci se svim sredstvima. Na sudskom procesu Pavle Vukicevic je rekao da je do kraja razocaran postupkom Plamenceve predaje Beogradu, i njegovim imenovanjem za ministra rezidenta Kraljevine SHS u Pragu od strane rezima radikala. Pavle Vukicevic bio je ogorcen sto je Plamenac, kao duhovni vodja ustanka dobio fotelju i benefite, a oni kao borci u ustanku dobili su okove, pa je rekao da se stidi vodja kao sto je bio Jovan S. Plamenac, te da je on crnogorski pokret »izdao, da je sramni i spijunski vodja bio«. U tome odgogovu na postavljena pitanja od strane sudije, Pavle Vukicevic istice i to da je jedini ustanicki vodja bio general Milutin Vucinic, a da je »Jovan Plamenac pravi vodja, nikad ne bi ucinio ono sto je ucinio«. Dok je bio u odmetnistvu kao komita Pavle Vukicevic je priznao da je dobijao naredjenja politicke i vojnicke prirode, usmena i pismena, od divizijara Milutina Vucinica, predsjednika Vlade Jovana S. Plamenaca i crnogorskog konzula u Rimu Veljka Ramadanovica »da svima sredstvima radimo da srusimo danasnje stanje i vaspostavimo samostalnu Crnu Goru pod vladom dinastije Petrovic«. Na tom sudjenju Pavle Vukicevic je ukazao i na cinjenicu nepostovanja crnogorskih oficira od strane beogradskog rezima, koji su u vecini slucajeva bili degradirani i koji nijesu dobijali adekvatne starjesinske duznosti. Pavle Vukicevic je prizano da je »bilo rdjavih ljudi na obijema stranama« a da je inteligencija nedostajala »u nasim redovima«. Na tome sudskom procesu i njegov brat Zivko Vukicevic je takodje isljedjivan i on je tada rekao da posto je dosao njegov brat Pavle Vukicevic iz Italije, te posto su vlasti vrsile pritisak na njega i njegovu familiju, da je bio zatvaran nekoliko puta i da je potom pobjegao u sumu da se bori od zuluma vlasti.
Braca Vukicevici od strane organa vlasti bili su proglaseni hajducima. Tako je Ministarstvo unutrasnjih djela Kraljevine SHS, aktom od 24. novembra 1922. godine povecalo ucjene za 52 crnogorska komita iz niksickog okruga, i tada je Pavlu Vukicevicu povecana ucjena na 15 hiljada dinara, a Milosavu Vukicevicu i Djoku Vukicevicu na 10 hiljada dinara.
Dakle, presudom Okruznog suda na Cetinju decembra 1926. godine Pavle Djukanov Vukicevic je osudjen na vjecitu robiju, a njegov brat Zivko Djukanov Vukicevic na 15 godina robije.
Brat Pavlov bio je Zivko Djukanov Vukicevic, takodje crnogorski ustanik i komita, kojega su vlasti uhvatile i utamnicile kao politickog zavorenika. Drugi Pavlov brat bio je Milosav Djukanov Vukicevic, takodje crnogorski gerilski ratnik. Nacelstvo okruga Niksickog je aktom br. 5121 od 10. VIII 1922. godine, dostavilo poziv na predaju Zivku Djukanovu Vukicevicu, tezaku iz Cerova, opstine Pjesivacke, starom 25. godina, rasta viskog, kose kovrdzaste smedje, ociju plavih, lica dugog, nosa velikog, brkove brije, mrsavog, kao i Milosavu Djukanovu Vukicevicu, tezaku iz Cerova, opstine Pjesivacke, stara 19. godina, rasta srednjeg, kose smedje, ociju plavih, lica okruglog, nosa obicnog, nema brkova, mrsav, pozivajuci ih da se u ruku od 20 dana od dana objavljivanja tog akta u sluzbenim novinama predaju vlastima, a ako to ne ucine oglasice se za hajduke i bice slobodno svakome ubiti ih za nagradu.
Zivko Djukanov Vukicevic je bio najcesce u komitskoj grupi sa Spirom Vujovicem, Vukom Dragovicem, Pavlom Vukicevicem. Zivko Vukicevic je uhvacen od strane zandarmerijske potjere novembra 1922 u selu Todos. Drzan je u pritvoru od 1922. godine do decembra 1926. godine, kada mu je sudjeno za »veleizdaju«, iako je on svojim akcijama branio pravni i politicki sistem Kraljevine Crne Gore. Na spisku osudjenih Crnogoraca koji se nalaze u zatvoru u Zenici nalazio se i Zivko Vukicevic, koji je bio osudjen na 15 godina zatvora, a 1927. godine dobio je pravo na uslovni otpust.

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

CRNOGORSKI KOMITA IZ ROVACA MIKO VLAHOVIĆ (1881- 1927)



Autenticni istorijski izvori, arhivska gradja i relevantna literatura predstavljaju sasvim jasno, precizno i uvjerljivo svjedocanstvo o zlocinima nad crnogorskim narodom, koji su, organizovano i planski, vrseni od 1918. godine, od kada je Kraljevina Crna Gora likvidirana kao nezavisna drzava, prisajedinjena Srbiji i okupirana od strane njenih regularnih trupa i drugih militarnih grupacija pod njenom komandom i kontrolom. U tekstu koji slijedi osvrnucemo se na proganjanje, ucjenjivanje i stradanje crnogorskog patriote, ustanika, gerilca, komite Mika Vlahovica (1881-1927) iz Rovaca, koji je 1927. godine, kao borac za pravo, cast i slobodu Crne Gore, ubijen od strane okupacionih srpskih vlasti.
Crnogorski ustanik Miko Vlahovic se u »Spisku crnogorskih vojnika u Gaeti 1919«, pod rednim brojem 234 pominje kao redov. Na spisku oficira i podoficira kraljevske crnogorske vojske u Italiji, u okviru Drugog Bataljona (Prva ceta) pod rednim brojem 32, kao vodnik, navodi se Miko Vlahovic. On se nekoliko puta pominje i u Izvjestaju komandira crnogorske vojske Ivana Bulatovica o »ustanku bataliona Rovackog za odbranu prava i casti Crne Gore«, koji obuhvata perod od 13. novembra 1918. godine do jula 1920. godine. U tom izvjestaju Miko Vlahovic se pominje kao crnogorski ustanik, gerilac, komita. Navodi se da je bio pripadnik ustanicke Cete Crkvicke i da je u tom svojstvu prisustvovao sastanku ustanickih vodja u Brocancu 1919 godine. U tom izvjestaju komandir Ivan Bulatovic navodi i ovo: »U novembru 1919.g. posao sam sa Perom Vukovicem, Petrom Savovicem, Dragitinom Radovicem, Milijom Rakocevicem, Mikom Vlahovicem i sa jos nekoliko Rovcana, da ucinimo sastanak sa komandirom Krstom Popovicem u Cuce. Po dolasku na granicu Cuca saznali smo da se komandir Popovic nalazi u blizini Brocanca dje smo se sastavili sa Popovicem i Zivkom Nikcevicem i na sastanku donijeli odluku, da se svi crnogorski ustanici pripreme za putovanje i da se na dan 6. decembra 1919. g. sastanemo navrh Pjesivaca, odakle da se produzi putovanje i priprema za osvajanje Bara«. Crnogorski komandir Ivan Bulatovic navodi da je licno ucestovao u borbama protiv srpskih okupacionih snaga i da je posao u pomoc Piperima krajem 1919. godine zajedno »sa komandirom Ibrom Bulatovicem, oficirom Bozom Bulatrovicem, post. cinovnikom Ilijom Bulatrovicem, Mikom, Grujicom i Dragisom Vlahovicima, sa 117 Rovcana jos«, izvjestava Ivan Bulatovic. On u tom izvjestaju navodi da su 1920. godine, prlikom napustanja Rovaca, popaljenih od strane srpske okupacione vojske, on i njegovi saborci jedne noci kad su zagazili krozu rijeku Moracu na Pjenavac bili napadnuti od strane srpskih vojnika i da je, pored ostalog, tada ranjen Miko Vlahovic. O tome komandir Ivan Bulatovic pise u svom izvjestaju od 29.oktobra 1921. godine /Sulmano/.
Postoji sacuvan arhivski dokumenat, a to je Rjesenje Nacelstva kolasinskog okruga o oglasavanuu za hajduke Mika Vlahovica i Jokana Bulatovica. Naime, Nacelstvo Okruga Kolasinskog, aktom br. 172. od 17. januara 1922. godine, Nacelstvu Sreza Cetinje dostavlja Rjesenje kojim su oglaseni za hajduke: Miko Vlahovic i Jokan Bulatovic, oba iz opstine Rovacke, sreza Moracko-Rovackog, posto se nijesu prijavili i predali vlastima na osnovu poziva pomenutog nacelstva od 13. novembra 1921. godine. U tom aktu navodi se da ih je »slobodno svakome ubiti«. Navodi se da su Miko Vlahovic i Jokan Bilatovic ucijenjeni sa po 1.000 dinara. U tom rjesenju pise i ovo: »Miko Vlahovic, star 40 godina, rasta srednjeg, kose i brkova crnih, ociju crnih, lica okruglog, nosa i usta pravilnih, nosi povecu crnu bradu«. Za Jokana Bulatovica u tom rjesenju tvdi se da je »star 25 godina, rasta viskog, kose smedje, brkova zutih, ociju graorastih, lica dugog, nosa i usta pravilnih, nosi zutu bradu«.
Iz kancelarije Nacelstva Okruga Kolasinskog br. 3117 proistekla je i sljedeca Objava: »Rjesenjem gospodina Ministra Unutrasnjih Djela J. B. Broj 13346 od 3. juila 1922. povisene su ucjene oglasenih hajduka i to za:
Milovana Bulatovica iz Rovaca od 10.000 (deset hiljada) na 20.000 (dvadeset hiljada) dinara.
Radojicu Orovica iz Stitarice i Mika Vlahovica iz Rovaca od 1.000 (hiljadu) po na 10.000 (dest hiljada) dinara.
Miladina Mestera iz Gornje Morace od 1.000 (hiljadu) na 5.000 (pet hiljada) dinara.
Radosa Bulatovica iz Smailagica-polja i Mihaila Milikica iz Bjelojevica od 1.000 (hiljadu) na po 3.000 (tri hiljade) dinara.
Ova ucjena dace se onome ko kojeg od naprijed imenovanih hajduka ubije, uhvati ili prokaze vlastima da se hajduk uhvati ili ubije, a isplatice se odmah iz Drzavne Kase, po osnovu cl. 6. Zakona o Javnoj bezbjednosti«.
Sresko Nacelstvo Kraljevine SHS Cetinje, aktom br. 4758, od 14. jula 1923. godine, dostavlja Raspis Velikog Zupana Zetske oblasti Milovana Dzakovica, br. 2133 od 5. jula 1923. godine, kojim je on trazio da se povecaju ucjene za brojne crnogorske komite, medju kojima i za Mika Vlahovica. Veliki zupan Milovan Dzakovic trazi da se ucjena za njega poveca sa 10.000 na 25.000 dinara. Ministar unutrasnjih djela Kraljevine SHS je aktom J. Br. 9415 od 15. VII 1923. godine Rijesio da se povecaju ucjene za trazene crnogorske komite. Za crnogorskog gerilca iz Rovaca kod Kolasina Mika Vlahovica rjesenjem ministra policije Kraljevine SHS povecana je ucjena sa 10.000 na 25.000 dinara Crnogorski komita Miko Vlahovic je tokom 1924. godine boravio u Albaniji, odakle se, preko Skadra, Kastrata i drugih mjesta, kao i preko Skadarskog jezera vracao u Crnu Goru i preduzimao ustanicke, gerilske akcije sa svojim saborcima. To konstatuje i veliki zupan Zetske oblasti Milovan Dzakovic 13. oktobra 1924. godine, na osnovu informacija koje mu je dostavio konzul Kraljevine SHS u Skadru (Albanija). Inace, Milovan Dzakovic je bio na teritoriji okupirane i ukinute Crne Gore kao drzave veliki zupan Zetske oblasti od marta 1922. do 1927. godine kada je penzionisan. Imao je zadatak i ovlascenja da preduzme sve represivne i druge mjere za likvidaciju crnogorskog komitskog pokreta. Miko Vlahovic je poginuo 1927. godine. Visina posljednje ucjene koju su vlasti odredile za ubistvo ili hvatanje Mika Vlahovica iznosila je 70.000 (sedamdeset hiljada) dinara.
List »Slobodna misao«, br. 2645 od 25. IX 1927. godine, pise u clanku »Pogibija odmetnika Vlahovica« ovo: »U nedjelju poslije podne u Katunima Rovackim poginuo je poznati odmetnik Miho Vlahovic, ucijenjen 70.000 dinara. Jedno potjerno odjeljenje sa narednikom Vujicem naislo je u Rovacke Katune. Vlahovic je sjedio pod jednim borom i citao proglas federalisticke omladine. Na pet koraka rastojanja pucao je Vujic. I od prve puske Vlahovic je smrtno ranjen.
Isljednik podgorickog Suda g. Radovic izasao je na lice mjesta. Kod ubijenog nadjeno je cetiri dinara u gotovom i jedna objava izdata iz Tirane na ime Radovana Kovacevica kojom se Vlahovic sluzio«. Radi napomene: umjesto imena Miho, kojeg je objavila »Slobodna misao«, valjda treba da stoji Miko!
Povodom pogibije poznatog crnogorskog rodoljuba i heroja, komite Mika Vlahovica, koja se zbila 18. septembra 1927. godine u Stitovu, list »Radni narod«, god I, u broju 7 od 1. oktobra 1927. godine objavio je clanak »Robovanje i agovanje«, u kojemu stoji i sljedce: »U planini Stitovu poginuo je 18. septembra odmetnik Miko Vlahovic. Ubilo ga je potjerno odjeljenje od sest ljudi, koje je predvodio Radovan Vujovic sa jos jednim kontrakomitom i 4 zandarma iz stanice Radovce. Pokojni Vlahovic bio je od vlasti ucijenjen sa 70.000 dinara, a u odmetnistvu je bio jos od doba austrijske okupacije. Nije bio pljackas, niti drumski razbojnik.
Posto je Vlahovic ubijen nastao je pravi uzas u Katunima na Stitovu. Radovan Vujovic sa druzinom uhvatio je Boska Vucinica i strasno ga izudarao kundacima. Njegovu zenu Novku probacili su kroz sake i udarali njome o vrata od kolibe. Od zadobivenih ozljeda na ledjima srusila se na zemlju, pa su je potom iskudnacili. Marka Milacica iz Rogama isprebijali su puskama. Miletu Vukanovica, starca od 50 godina, bez desne ruke, izvrnuli su na ledja, cupali ga na jednu stranu za brkove, a na drugu vukli za donju vilicu, rasklopili mu usta, pljuvali u njih i namoravali ga da guta njihovu pljuvacku. Miliju Vukanovica, cobana od 16 godina siljali su u Zupu da donese vina. On nije poslusao i tukli su ga toljagama sve dok je rekao da ce poci za vino. Vojina Vukanovica, cobana od 14 godina, tukli su tri puta za dva dana prostrta po zemlji samo za to sto je pukasao da se primakne i vidi mrtva Vlahovica. Djevojcice Kosu Vukanovic od 10 godina, Desanku Vucinic od 10 godina i Daru Vukanovic od 7 godina, koje su pokusavale da bjeze, preplasene od cuda koje su gledale, stigli su kontrakomiti i zandarmi, gadjali kundacima preko noga, obalili na zemlju i ispremlacivali. Jos nekoliko djece sitne, ispod 10 godina ispremlacivano je. Svi tuceni su iz opstine piperske, sreza podgorickog.
Sve seljake iz okolnih katuna sjurili su za stokom kod mrtvog Vlahovica. Seljake su postavili da cuvaju Vlahovica, a oni zametnuli kolo, pjesmu i pucanje. Od tolike treske razbjezala se stoka u bespuce i za dugo se nije mogla okupiti. Naslo se od te stoke i slomljenije noga sto su polomile u bjezanju od pucanja i veselja. Mrtvome i izresetanome Vlahovicu razvrtali su vilice i pljuvali mu u usta.
Sudska komisija je izvrsila uvidjaj na mjestu gdje je Vlahovic poginuo i nije okrivila nikoga od postradalih seljaka. Zandarmerija je izvrsila premetacinu Bosku Vucinicu i Marku Milacicu, ali nije nista nasla sto bi ih teretilo. Bili su dva dana zatvoreni, a sad su pod policijskim nadzorom u Podgorici«, navodi, pored ostalog, list »Radni narod«.
Negatori svega sto je nacionalno i drzavotvorno crnogorsko, poput velikosrpskih istoricara i istoriografa, kao sto su dr Zoran Lakic, dr Novak Raznatovic, dr Vladimir Jovicevic, dr Slavenko Terzic, dr Aleksandar Stamatovic i drugi frustrirani asimilatori ispod sinjela Amfilohija Radovica uvijek i svuda u svojim radovima i javnim nastupima namjerno precutkuju da navedu zlocine vrsene u Crnoj Gori iz krvavog albuma Karadjordjevica u periodu od 1918. do 1941. godine. Stradanje i smrt crnogorskog komite Mika Vlahovica, ciji sam portret u ovom tekstu nastojao da prikazem, ilustrativan je primjer kako je surovo ubijana crnogorska nezavisnost i sloboda. A danasnji velikosrpski eksponenti janjicarskog profila kojima je puna Crna Gora to svjesno i planski falsifikuju i hoce da potru. No, kako kaze Livius, »istina i previse trpi ali se nikada ne moze zatrti«.
_________________

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

CRNOGORSKI OFICIR I KOMITSKI VOJVODA MAJO VUJOVIĆ (1893-1925)



U albumu heroja crnogorskog komitskog pokreta, koji je od 1919. do 1925. godine, plamtio crnogorskim planinama protiv okupacionog srpskog terora, dostojno mjesto zauzima i Marko (Majo) Vujovic iz cevskog sela Ozegovice kod Ceva.
Marko (Majo) Vujovic opisan je u manuskriptu istorijsko-politickog eseja i memoarskog rada Nikole Tomanova Zeca pod nazivom »Zelenasi«. Vujovic je tretiran kao jedan od najcuvenijih komitskih vodja u ustanickoj i gerilskoj crnogorskoj borbi »Za pravo, cast i slobodu Crne Gore« vodjenoj od 1919. do 1925. godine. Bio je poznat i po nadimcima Mado i Majo, koje cesto srijecemo u izvorima i literaturi koji o njemu.
Rodjen je 1893. godine. Otac mu je bio Bajo Vujovic, a majka Vidna Vujovic. Majo je imao mladjeg brata Jovana i sestru Petranu. Ucesnik je balkanskih ratova (1912-1913) i prvog svjetskog rata (1914-1916). Marko (Majo) Vujovic bio je istaknuti komitski borac portiv austro-ugarske okupacije Crne Gore od 1916. do 1918. godine.
Kad je Crna Gora nasilnim putem ukinuta kao drzava, 1918. godine, Majo Vujovic se sa puskom u ruci pobunio protiv odluka, koje je po nalogu dvora Karadjordjevica i Pasiceve Vlade, izglasala marionetska i veleizdajnicka tzv. Podgoricka skupstina. Jedan je od aktivnih ucesnika i boraca u Bozicnjem ustanku crnogorskog naroda od 24. XII 1918/6. I 1919. godine, koji je pod vrhovnim vojnim zapovjednistvom Krsta Zrnova Popovica buknuo u odbrani slobode i nezavisnosti crnogorske drzave. U Bozicnjem ustanku Majo je pripadao Katunskim trupama, odnosno, Cevskom ustanickom odredu, ciji je komandant bio komandir Djuro Draskovic, koji junacki gine u ustanku za oslobodjenje Crne Gore pocetkom 1919. godine nadomak Cetinja.
Nakon neuspjeha crnogorskog januarskog ustanka 1919. godine, Majo Vujovic je uspio da se prebaci 17. januara 1919. godine u San Djovani Di Medua. Odatle je u cinu potporucnika crnogorske vojske emigrirao u Italiju, u Gaetu, na obali Tirenskog mora, koja je bila stjeciste crnogorskih politickih emigranata i u kojoj je bio formiran Stab Komande Crnogorske vojske u emigraciji. Vujovic je u Gaeti bio u sastavu crnogorske vojske, u okviru njenog I Bataljona, ciji je komandant bio komandir Pero Tujov Vukovic iz Pipera. Vujovic je formacijski pripadao III ceti ovog bataljona i imao je rang porucnika, proizvedenog u drugoj polovini 1919. godine ukazom, kojeg je po odluci kralja Nikole donio Ministar vojni divizijar Milutin M. Vucinic. Vujovic se iz Italije sredinom jula 1919. godine vratio sa ekspedicionom grupom od 120 crnogorskih oficira i vojnika, predvodjenih Krstom Z. Popovicem, da ponovo u Crnoj Gori rade na podizanju ustanka. U vrijeme povratka u Crnu Goru, bio je u rangu potporucnika crnogorske vojske. Na spisku Crnogorskog ministarstva vojnog aktivnih oficira koji su se iz Italije povratili tada u Crnu Goru radi podizanja ustanka, a koji broji 57 lica, pod rednim brojem 19 navodi se Majo Vujovic.
Okupacione srpske vojne i policijske vlasti proglasile su Maja Vujovica, »odmetnikom«, »banditom« i »razbojnikom« i ucijenile ga samo zato sto nije prihvatio, vec se tome energicno odupro oruzanim sredstvima, da njegova Domovina i Drzava Crna Gora bude pretvorena u najobicniji srpski provincijski okrug, a Crnogorci u srpsko roblje.
U izvjestaju nacelnika sreza Cevo poslatom 29. maja 1919. godine okruznom nacelstvu Cetinje govori se o sukobu srpske zandarmerije sa crnogorskim komitima iz Pjesivaca: Jovicom Perovicem, kojega je zandarmerijska patrola tada ubila, te Milicem, Milom i Vasom Perovicem, koji su na prostoru Ceva dosli sa ciljem da podizu narod na ustanak protiv rezima. Pomenuti Perovici, prema tome izvjestraju, dosli su u Ozegovicu na Cevu i stupili u kontakt sa svojim saborcima Pekom Djokovim Vujovicem, Djokom Vujovicem, Masutom Vujovicem i Spasojem Vujovicem. Tom prilikom uhapseni su od strane zandarmerije Masut Vukov Vujovic, Bozo Vujovic i Jovan B. Vujovic, rodjeni brat istaknutog komite Maja B. Vujovica, koji je tada bio u Italiji. Pomenuti su uhapseni kao komitski jataci. Tada je radi gonjenja komita u cevskom srezu angazovana srpska vojska, zandarmerija i bjelasi, naoruzani topovima i mitraljezima. U gonjenju crnogorskih komita veoma je aktivan bio srpski major Jovan Micunovic, istaknuti bjelaski palikuca.
Prema izvjestaju kojeg je komandant bataljona srpske vojske na Cevu potporucnik Mil. Vukotic dostavio sreskom nacelstvu na Cevu 1. avgusta 1919. godine, naveden je spisak od 30 crnogorskih komita sa cevskog prostora, medju kojima se nabrajaju i crnogorski oficiri: Jovan Nikolic sa Ceva, Dusan Vukovic iz Bjelica i Majo B. Vujovic iz Ozegovice. Ozegovica je inace jedno od crnogorskih sela koje je srpskom okupacijom najvise stradalo.
Marko (Majo) Vujovic, bio je jedan od tvoraca i potpisnika cuvene predstavke, koju su 42 crnogorskih ustanickih vodja, iz sume 24. septembra 1919. godine uputile kraljevskom crnogorskom konzulu u Italiji Veljku Ramadanovicu. U predstavci se govori o stanju u Crnoj Gori, borbama crnogorskih ustanika - komita sa srpskom vojskom, zandarmerijom i bjelasima, nevidjenom teroru kojeg okupacione vlasti provode nad crnogorskim narodom. U predstavci se protestvuje protiv politike Saveznika prema Crnoj Gori; trazi se da srpska vojska odmah napusti Crnu Goru!
Sresko nacelstvo Kraljevine SHS sa Ceva u izvjestaju nacelstvu okruga Cetinjskog, br. 39, poslatog 3. oktobra 1919. godine navodi spisak crnogorskih komita (oglasenih za odmetnike) iz cevskog sreza, opstina cevske, zagaracke, komanske i bjelicke, od 88 lica, medju kojima su, izmedju ostalih, iz Ozegovice i potporucnik Petar S. Vujovic i vojnici Mihailo S. Vujovic, Majo B. Vujovic, Petar B. Vujovic i Spasoje Nj. Vujovic. U izvjestaju nacelnika cevskog sreza Rad. Dj. Djordjevica o stanju u srezu od 25. novembra 1919. godine srpskom pukovniku Stojanu Popovicu, komandantu vojnih odreda za gonjenje crnogorskih komita, navodi se spisak od 300 gerilaca iz cevske, komanske, zagaracke, bjelicke i cucke opstine. U tome spisku pominje se i Majo B. Vujovic iz Ozegovice.
Izvjestaj crnogorskih ustanickih i komitskih vodja Predsjedniku Crnogorske vlade u egzilu, Jovanu S. Plamencu, sa Budosa 28. marta 1920. godine, podnijeli su i potpisali Zivko Nikcevic, Milisav Nikcevic, Radojica Nikcevic, Jovan Nikolic, Djordjije Kustudic, Marko (Majo) Vujovic, Marko Popovic i Spasoje Draskovic.
U izvjestaju cevskog sreskog nacelstva od 11. januara 1921. godine nacelstvu cetinsjkog Okruga navodi se i spisak crnogorskih komita koji se nalaze i djeluju kao borci u crnogorskim sumama. Na tom spisku od 91 crnogorskog komite pod rednim brojem 5 navodi se Majo B. Vujovic iz Ozegovice.
Na spisku crnogorskih komita iz cevskog sreza od 16. aprila 1921. godine, koji broji 126 lica, navodi se i Majo B. Vujovic, iz Ozegovice, za kojega se tvrdi da se u sumu odmetnuo od 28. XII 1918. godine. I tokom januara i februara 1922. godine Majo Vujovic je bio u Gaeti. Postoji sacuvana fotografija od 5. februara 1922. godine iz Gaete na kojoj se nalaze u rangu crnogorskih oficira sa epoletama na ramenima uniforme crnogorske izbjeglicke vojske i oficirskim grbovima na kapama: Blagoje Vucic, Ilija Lakicevic, Marko (Majo) Vujovic i Vaso Stanojevic. Iz Gaete se sredinom 1922. godine Majo Vujovic vratio u Crnu Goru da vodi gerilski rat za oslobodjenje Crne Gore ispod srpskog okupatorskog jarma i cizme.
U izvjesataju nacelnika cevskog sreza Luke Lekica od 26. juna 1922. godine navodi se spisak od 13 crnogorskih komita i daje njihov licni opis. U tome aktu pod rednim brojem 12 navodi se Majo Vujovic iz Ozegovice Cevske za kojega se veli da je »star, 29 godina, rasta srednjeg, lica duguljastog, ociju smedjih, kose smedje, brkova smedjih, usta i nosa pravilnih«. Vlasti su progonile i ucijenile Maja B. Vujovica i oglasile ga za odmetnika i hajduka. Pozivale su ga na predaju, ali je on te pozive energicno uvijek odbijao.
Tako je nacelstvo cetinsjkog okruga pozvalo na predaju iz sreza cevskog i cetinjskog 15 crnogorskih komita 29. juna 1922. godine. Tada je pozvan na predaju vlastima i Marko (Majo) B. Vujovic iz Ozegovice. Ali, taj poziv na predaju bio je uzaludan. Majo Vujovic je, u noci izmedju 14. i 15 septembra 1922. godine bio u selu Rokoci u Cucama u kuci cuvenog komite Petra Zvicera, zajedno sa svojim gerilskim crnogorskim borcima Jovom i Ilijom Savovim Krivikapicima, Djurom Jovanovim Krivokapicem i Savom Vujovicem iz Ubala Cevskih.
Na osnovu zahtjeva velikog zupana Zetske Oblasti Milovana Dzakovica, Ministarstvo unutrasnjih poslova Kraljevine SHS povecalo je ucjene za brojne crnogorske komite iz raznih bratsva i plemena. Ministar unutrasnjih poslova Kraljevine SHS je donio 15. jula 1923. godine odluku o povecanju ucjena za crnogorske komite. Tada je crnogorskom komiti iz cevske Ozegovice Marku (Maju) B. Vujovicu povecana ucjena za njegovo hvatanje ili ubijanje na 20.000 dinara. I Brat Maja Vujovica, Jovan Bajov Vujovic bio je oglasen za odmetnika i ucijenjen.
Cevska zandarmerijska stanica II zandarmeijske brogade, u dopisu sreskom poglavaru na Cevu 27. septembra 1923. godine, dostavlja spisak rodbine komite Maja Vujovica uhapsene i internirane zbog komitskog djelovanja Maja Vujovica. Na tom spisku navodi se brat Maja Vujovica, Jovan B. Vujovic, stricevi Maja Vujovica, Marko M. Vujovic, Joko M. Vujovic i rodjaci Marko R. Vujovic i Peko Dj. Vujovic.
Tokom 1922 i 1923. godine Majo Vujovic je djelovao u komitskoj grupi zajedno sa Savom Raspopovicem i Petrom Zvicerom.
Prema najvecem broju istorijskih izvora i literature, Majo Vujovic je poginuo 28. decembra 1923. godine u selu Rubeza u Scepan Dolu kod Niksica zajedno sa komitskom grupom Sava Raspopovica, Muja Basovica i Petra Zvicera. To se navodi, kako u brojnoj srpskoj stampi iz toga vremena, tako i u crnogorskoj emigrantskoj stampi, kao sto su »Amerikanski Glas Crnogorca« iz Cikaga i »Crnogorski Glasnik« iz Detroita. U vrijeme kad su Savo Raspopviic, Petar Zvicer i jos devetorica crnogorskih komita poginuli u Scepan dolu, Majo Vujovic, po svemu sudeci, ipak, nije sa njima stradao. Glava Maja Vujovica bila je tada ucijenjena od strane vlasti na 30.000 dinara.
Majo Bajov Vujovic je crnogorski komita koji je bio medju onima koji su najduze uspjeli da se odrze vodeci gerilsku borbu u crnogorskim sumama i da izbjegnu potjere vlasti. Tako se u dopisu poglavara sreza Cetinjskog od 4. januara 1925. godine velikom zupanu Milovanu Dzakovicu navodi da jos nijesu uhvaceni ili ubijeni iz opstine cevske komiti »Majo Vujovic s Ceva, Andrija, Milovan i Pero Pejovic iz opstine bjelicke«. Prema tom dopisu »njihovo sadasnje boraviste ne moze se tacno utvrditi«.
Majo Vujovic je komitski cetovao do 1925. godine, kada je od strane vojske i policije Kraljevine SHS (iznevjeren i izdan od laznih jataka, podlom prevarom) ubijen tokom 1925. godine u Hercegovini.
Kao crnogorski patriotski borac i komita i gorstacki vitez u borbi za odbranu i afirmaciju crnogorskog drzavnog i nacionalnog digniteta i casti Majo Vujovic je opjevan u »Komitskim baladama« knjizevnika Jevrema Brkovica, koji je u tom djelu, posvecenom junacima crnogorske komitske tragicne epopeje, potpuno zasluzeno dobio dostojno mjesto. Poteski prikaz borbe i stradanja Maja Vujovica u »Komitskim baladama« Jevrema Brkovica nasao je svoj puni iskaz i izraz, koji cuva od zaborava i odupire se negaciji Crne Gore i Crnogoraca.
_________________

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

CRNOGORSKI OFICIRI I KOMITI PETAR, PANTO, RADOVAN I MILOŠ SAVOVIĆ IZ PIPERA



"Teško svakome onom ko i noćas,
i dovijek, mora biti Crnogorac"

(Jevrem Brković, »MONIGRENI«,
Prvo izdanje, Rijeka, 1992, strana 269)


Mnogobrojni su zlocini, razliciti po prirodi, koji su vrseni masovno, u sirokim razmjerama, dugi niz godina zaredom, raznovrsnim sredstvima i na razne nacine, na teritoriji Crne Gore, od doba njenog razaranja kao samostalne drzave 1918. godine. Cinjeni su protiv pojedinaca i zajednice.
Objekat srpskih zlocina u okupiranoj Crnoj Gori bili su djeca, zene i muskarci, mladji i stariji. Crnogorskim ustanicima, njihovim jatacima i srodnicima, civilnom stanovnistvu ruseni su i spaljivani domovi i oduzimani zivoti na svirep i podmukao nacin. Sve crnogorske svetinje i vrijednosti bile zrtva varvarizma okupatora. Crnogorski je narod od 1918. godine bio polozen u stvarnu a ne mitolosku Prokrustovu postelju i sukcesivno dozivljavao pogrome koji se mogu smatrati kao Vartolomejska noc na ovim prostorima.
Dr Sekula Drljevic, poznati crnogorski pravnik i politicar, u jednoj svojoj knjizi zabiljezio je i ovo: »Srpska vojska, okupirajuci Crnu Goru pri kraju 1918, usla je u nju istim putem, kojim je bjezala pri kraju 1915, da ne bude zarobljena. Usla je u Crnu Goru preko grobova Crnogoraca, koji su izginuli, da ona, saveznicka vojska, ne bude zarobljena. Bila je pod vodjstvom castnika, koji su, po vanjstini, nalikovali na ljude. Njihova kasnija djela u Crnoj Gori dokazala su, da su zvijeri«.
Ljudi koji su se borili protiv pretvaranja Crne Gore u zgarista i groblja bili su i istaknuti crnogorski patrioti iz Pipera: Petar Savovic, Panto Savovic, Radovan Savovic i Milos Savovic.
Komandir Petar Savovic i kapetan Radovan Savovic, spadaju medju 73 crnogorska emigranta iz Gaete, koji su 20. aprila 1920. godine napisali svecanu izjavu o nastavljanju borbe za nezavisnost Crne Gore, a koju su uputili u Pariz predsjedniku crnogorske Vlade Jovanu S. Plamencu. U toj izjavi veli se i ovo:
»Beogradski lopovi i razbojnici svojim lazima, podvalama i intrigama stavise Njegovo Velicanstvo i Kraljevsku Vladu u tezak polozaj, t. j. onemogucise im povratak u domovinu, a svojim razbojnickim bandama okupirase nasu zemlju i lisise je slobode, unizavajuci nasu slavnu proslost, istoriju i barjak.
Poslije ovakvog stvorenog stanja, slavnim i namucenim sinovima Crne Gore, nije preostajalo nista drugo, nego sa tuznim srcem latiti se oruzja i goniti uzurpatore i razbojnike sa svojega svetoga ognjista, te sa potocima prolivene krvi cijelom svijetu manifestovati da trazimo vaspostavu domovine koju smo vjekovima svojom krvlju ocuvali.
Nesrecni polozaj nase domovine i njenog naroda, poslije godinu ipo jos stoji nerijesen. Za sve ovo vrijeme potocima se u njoj krv prolijeva, a hiljade njenih sinova gnjiju po tamnicama; hiljade nevine djece i zena krepaju na ulice bez krova i sklonista, a hiljade opet u izgnanstvo. Sve se ovo po zdravom razumu ne bi moglo raditi pred ocima saveznika od jednog malog ali po istoriji i proslosti velikog i vjernog saveznika - nase mile Crne Gore«. U toj izjavi crnogorski rodoljubi, medju kojima i oficiri Petar i Radovan Savovic iz Pipera, traze da se crnogorskom narodu, na temelju ustava i zakona, omoguci pravo na samoopredjeljenje, pa dodaju: »To je ono sto mi trazimo i ocemo, to je ono za sto smo sve osim casti izgubili, to je ono zasto cemo i potonju kap krvi dati i protivu svakoga ko nam bude ovo ometao boriti se do potonjega«. O izjavu integralno je objavio dr Serbo Rastoder u knjizi “Crna Gora u egzilu 1918-1925”, Tom II, Podogrica, 2004, str. 282-283.
Petar Nikolin Savovic rodjen je u selu Gornji Crnci u Piperima 1863. godine, a umro je 1947. godine. Bio je oficir – komandir crnogorske vojske. Ucestovao je u balkanskim ratovima (1912-1913) i Prvom svjetskom ratu (1914-1916). Petar Savovic bio je plemenski kapetan i poslanik Crnogorske narodne skupstine za Spusku kapetaniju u doba vladavine kralja Nikole. Bio je osvjedoceni protivnik unistenja crnogorske drzave i velikosrpske vojne invazije i okupacije njegove domovine, koja se zbila krajem 1918. godine.
Istakao se kao zestoki oponent odluka tzv. Podgoricke skupstine iz novembra 1918. godine, kojima je ukinuta Crna Gora kao drzava. Ucesnik je Bozicnog ustanka crnogorskog naroda 21. decembra 1918. godine i bio je, kao crnogorski rojalista i patriota, pripadnik komitskog oslobodilackog pokreta. Nakon sloma ustanka pocetkom 1919. godine emigrirao je u Italiju i bio je u crnogorskoj izbjeglickoj vojsci u Gaeti, i to u njenom starjesinskom sastavu kao komandir do kraja 1921. godine. Petar Nikolin Savovic bio je u crnogorkskoj emigraciji u Gaeti, zajedno sa 22 godisnjim sinom Milosem Savovicem Misom i srodnikom Radovanom Milutinovim Savovicem. Njihov rodjak Panto - Zeko Milovanov Savovic, brat od strica Petra Savovica, kao crnogorski komita 1919. godine odbjegao je u sumu radi produzenja ustanicke borbe. Zbog toga sto je bio crnogorski ustanik i borac za restauraciju Crne Gore i za kralja Nikolu i njegovu dinastiju porodica i imovina Petra Savovica su stradali i bili izlozeni uzasnim represivnim akcijama, preduzetim od strane srpskih okupacionih vlasti i domacih kvislinga u njihovoj sluzbi. Kuca Petra Savovica u selu Crnci u Piperima, nedaleko od Podgorice je opljackana i srusena. Nije zapaljena zato sto su u jednoj velikoj kuci pod istim sljemenom zivjela tri brata, vec je onaj odijeljeni dio kuce koji je njemu pripadao opljackan i srusen. Njegova zena Miruna i njegove kceri Milica, Gorda, Ljubica, Vidosava i Jovanka su uhapsene i utamnicene u podgorickom zatvoru gdje su imale dostojanstveno drzanje. Srpska okupaciona vojska i bjelaske formacije su cinjele sve represivne mjere u znak odmazde zbog patriotizma njegove porodice i najblizih rodjaka. Tako da kuca Petra Savovica spada u nekoliko piperskih kuca koje su se tada casno borile za Crnu Goru i njenu drzavnost i naciju.
Vlasti su pokusale da ubiju Petra i Milosa Savovica na Lukavici, ali su oni uspjeli da izmaknu ubicama. Otisli su u inostranstvo. Na spisku Prvog bataljona crnogorske bojske u Gaeti, u okviru prve cete, koja je brojala 140 ljudi, pominje se, pored ostalih i ime Petra Savovica u cinu komandira. A na spisku crnogorskih oficira i vojnika u Gaeti, od juna 1921. godine, Petar Savovic se pominje takodje kao komandir. Komandir Ivan Bulatovic, u izvjestaju o ustanku Rovaca za pravo, casti slobodu Crne Gore, kao i o borbama vodjenim u periodu od novembra 1918. do juna 1921. godine, kojeg je crnogorskoj Vladi podnio 29. oktobra 1921. godine, izmedju ostalog navodi, da je on zajedno sa Perom Vukovicem, Petrom Savovicem, Dragutinom Radovicem, Milijom Rakocevicem, Mikom Vlahovicem i jos nekolicinom ljudi uspio u selu Brocanac kod Niksica da se sastane sa Krstom Zrnovim Popovicem i Zivkom Nikcevicem, dje je sa njima i drugim ustanickim prvacima odrzan komitski sastanak, te donijete odluke o preduzimanju ustanickih i komitskih operacija. Petar Savovic je bio u Gaeti iz koje se vratio nakon dobijene politicke amnestije u Kraljevinu SHS 1922. godine. Nakon toga, zivio je u rodnim Piperima. Umro je 1947. godine.
Panto Savovic je kao crnogorski ustanik i rodoljub pokusao 1919. godine da pobjegne preko Kotora u Italiju, ali su ga srpske okupacione vlasti sprijecile u tome i u oruzanom sukobu ubile. Poznato je da je pruzio viteski otpor Srbima. Naime, grupa crnogorskih komita je pokusala da se uz pomoc Italijana preko mora sa jednim njihovim brodom prebaci u Italiju. Grupa od 12 zandarma i 24 vojnika, iz sastava 29 pjesadijskog puka se 20. jula 1919. godine, izmedju 11 i 12 sati, sukobila se sa grupom naoruzanih crnogorskih komita, koja se prethodno bila utaborila u Dubroti, u sumi iznad mjesta dje se nalazila italijanska komanda. Srpski zandarmi i vojnici su se sukobili sa grupom crnogorskih komita u Kotoru, na cijem je celu bio Panto Savovic. Paljba je bila zestoka. Brojcano znatno slabiji crnogorski komiti su se hrabro drzali. Vojnici i zandarmi su ih sprijecili u pokusaju bjekstva za Italiju. Tada su u oruzanom sukobu izginuli cetiri crnogorska komita, a dva tesko ranjena. Medju tesko ranjenim crnogorskim komitima bio je i njihov vodja Panto Savovic, koji je od zadobijenih povreda umro rano izjutra 21. juna 1919. godine. Na samrti je klicao Crnoj Gori i kralju Nikoli! Crnogorski komiti su od strane srpskih vojnih i zandarmerijskih vlasti uhapseni tada i to: Usman Negic Ajdur, Milic Plackovic, Radivoje Plackovic, Milos Makocevic, Djuro Plackovic, Bogic Plackovic, Mitar Makocevic, Bozo Novakovic, Milovan Makocevic, Mito Plackovic i Ilija Novakovic. Identitet preostalih poginulih i jednog tesko ranjenog komite nije tada utvrdjen.
Panto Savovic je bio ozenjen i imao je sina koji je ubijen tokom Drugog svjetskog rata (1941-1945), tako da od njegovog potomstva niko nije ostao. Rekli smo, od rana je umro u Kotoru, dje je i sahranjen. Panto Savovic je ucio skolu u Rusiji, a bio je oficir kapetan crnogorske vojske!
Radovan Savovic je bio crnogorski ustanik i komita koji je emigrirao u Italiju, pa je odatle, po raspustanju crnogorske vojske u egzilu, otisao u Rusiju, iz koje se vise nije vracao. Nakon sloma crnogorskog ustanka izbjegao je Radovan Savovic 19. januara 1919. godine, po starom kalendaru, u San Djovani di Medua, odakle se brodom prebacio u Italiju. Radovan Savovic je bio u cinu komandira III cete od 141 covjeka, koja je bila u sastavu bataljona crnogorske vojske u Italiji na cijem je celu bio komandir Pero Vukovic. Na spisku crnogorskih oficira u Gaeti iz 1919. godine nalazi se u sastavu crnogorskih trupa i artiljerijski porucnik Radovan Savovic. On je u emigraciji avanzovao od cina porucnika do ranga komanidra. Radovan Savovic se potpisuje u cinu aktivnog komandira i na pismu - protestu grupe crnogorskih oficira, koje je iz Gaete podnijeto 16. maja 1921. godine izaslaniku italijanske Vlade Atiliju Vidjevanu, u kojemu se izrazava zaljenje i energican protest zbog postupaka italijanske Vlade i njenih oficira u pogledu rasturanja crnogorske vojske u Italiju i politicke propagande vodjene protiv Crne Gore, kao i protiv nastojanja da se Crnogorci deportuju u Jugoslaviju i obustavi pomoc izbjeglim Crnogorcima od strane italijanske Vlade. U tome aktu, ciji je jedan od potpisnika i Radovan Savovic, trazi se da se prema Crnogorcima u Italiji promijeni odnos i da se eliminisu negativne tendencije ispoljene prema Crnogorskoj vojsci u egzilu itd.
Iz Italije 1922. Radovan Savovic odlazi za Rusiju, odnosno, Sovjetski Savez, i tamo mu se gubi svaki trag. Likvidiran je u Staljinovim cistkama. Radovan Savovic nije zasnivao porodicu.
Milos Savovic je sin Petra Savovica. Rodjen je 1898, a umro je 1970. godine. Zavrsio je cetiri razreda gimnazije i cetiri razreda Kadetskog korpusa, te potom postao aktivni pjesadijski potporucnik crnogorske vojske. Skolovao ga je Kralj Nikola. Bio je ucesnik balkanskih ratova (1912-1913) i Prvog svjetskog rata (1914-1916) kao dobrovoljac. Protivio se odlukama tzv. Podgoricke skupstine i otisao u crnogorske komite. Bio je u Gaeti u emigraciji kao politicki pristalica kralja Nikole i uspostave crnogorske drzavne samostalnosti. Na spisku Crnogoraca, koji su izbjegli iz Crne Gore i stigli 19. januara 1919. godine u San Djovani di Medua navode se i potporucnici Radovan i Milos Savovic. U okviru prvog bataljona crnogorske vojske u Italiji, ciji je komandant bio Pero Vukovic, u sastavu III cete, koja je brojala 141 lice, navodi se i oficir Milos Savovic u cinu potporucnika. Kad se vratio u zemlju, nakon dobijene amnestije, podrzavao je aktivnost Crnogorske stranke (federalista). Beogradski list »Balkan« od 16. novembra 1921. godine navodi i to da su tada srpske okupacione vlasti u Piperima lisile imanja Djordjija Grujovica i Milosa Savovica i zabranili im da izlaze iz sela »da bi ih gladju primorali da se pokore«. Milos Savovic je, sljedbeno svojem ocu i svojoj kuci, ostao do kraja zivota castan covjek, koji je prizeljkivao konacnu crnogorsku samostalnost. Supruga mu je bila Milica Paovic, sestra Tomice Paovica, sa njom je imao kceri Nacu i Lenu i sinove Nikolu i Petra. Lena i Petar su zivi.
_________________

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

PORTRET DIVIZIJARA MILUTINA VUČINIĆA (1869 - 1922)






Milutin Mijajlov Vučinić, divizijar, ministar i predsjednik crnogorske Vlade u egzilu paradigma je borbe za pravo, čast, slobodu i nezavisnost svoje zemlje - o životnom putu proslavljenog crnogorskog vojskovođe piše istoričar države i prava Novak Adžić



Knjaz Nikola I Petrović Njegoš ga je zbog zasluga 1909. proizveo u čin divizijara crnogorske vojske


Milutin Vučinić je sin poznatog crnogorskog brigadira Mijajla Nišina Vučinića. Mijajlo N. Vučinić (1834 -1910) bio je crnogorski perjanik, koji se svojim junaštvom i lojalnošću domovini Crnoj Gori istakao još u vrijeme vladavine knjaza Danila Petrovića Njegoša. Mijajlo N. Vučinić je u Veljem ratu 1876 - 1878. godine bio komandant Piperskog bataljona crnogorske vojske. Potom je postao brigadir crnogorske vojske. Knjaz Nikola I Petrović Njegoš ga 1909. godine, zbog postignutih zasluga unapređuje u čin divizijara crnogorske vojske. Bio je u rangu komandanta divizije. Mijajlo Vučinić je, uz ostalo, bio i predsjednik crnogorskog Velikog vojnog suda za suđenje okrivljenima za anarhističke zločine u Kolašinskom procesu 1909. godine. Vojvoda Mijajlo Vučinić imao je dva brata: Puka Vučinića i Vula Vučinića (čiji je sin bio advokat i jedan od prvaka Crnogorke stranke - federalista -Dušan Vučinić) i dvije setre. Vojvoda Mijajlo N. Vučinić bio je oženjen Maricom Marković iz Pipera. Sinovi vojvode Mijajla Vučinića bili su: Đuro Vučinić (oženjen Anđom Đukanović), Milutin Vučinić (oženjen Marijom Plamenac), Miloš Vučinić (oženjen Anom Martinović, sestrom divizijara Mitra Martinovića), Jovan Vučinić (oženjen Rumicom Vukotić, sestrom divizijara serdara Janka Vukotića) i Nikica Vučinić (umro mlad). Kćeri vojvode Mijajla Vučinića bile su: Vidna Vučinić (udata za Boška Grujovića iz Pipera), Mila Vučinić, udata za sina popa Radovana Markovića iz Pipera) i Stane Vučinić (koja je bila udata za vojvodu Steva Vukotića - brata kraljice Milene i protivnika kralja Nikole I Petrovića Njegoša - jednog od glavnih organizatora tzv. Podgoričke skupštine novembra 1918. godine, člana njenog “Izvršnog narodnog odbora” i podržavalac tada sprovedene srpske okupacije i aneksije Crne Gore).
Milutin Vučinić je rođen 12. aprila 1869. godine u mjestu Gornji Rogami u Piperima, a umro je u izgnanstvu, 31. avgusta/ 14. septembra 1922. godine u Rimu. Završio je visoku vojnu školu u Italiji. U Prvom balkanskom ratu komandovao je Spuškom brigadom koja je bila u okviru Zetskog odreda crnogorske vojske kojim je komandovao sin kralja Nikole I Petrovića Njegoša, generalisumus knjaz Danilo Petrović. Poslije toga je postao brigadir (general) crnogorske vojske. Pod njegovom komandom formacije crnogorske vojske zauzele su Bardanjolt, poslije kojega je posjednut i Skadar. Bio je komandant Prve mješovite brigade od četiri bataljona, koja je vršila operacije na frontu rijeke Kiri do podnožja Velikog Bardanjolta širine oko 3 kilometra. U Drugom balkanskom ratu 1913. godine, kojeg je Crna Gora vodila u znak solidarnosti sa Srbijom u ratu protiv Bugarske, brigadir Milutin Vučinić bio je komandant crnogorskih vojnih formacija u borbama na Govedarniku i Duličkim visovima. Crnogorski "Dečanski odred" pod zapovjedništvom serdara - divizijara Janka Vukotića, sastavljen je bio od četiri brigade. On se, od 16. juna 1913. godine, u Skoplju, počeo mobilisati i okupljati pod nazivom "Crnogorska divizija". Četvrta brigada, koja se nalazila u sastavu "Crnogorske dizivije", bila je pod komandom brigadira Milutina Vučinića.
U Drugom balkanskom ratu (1913) bugarska vojska na frontovima je trpjela poraze, tako da je njena Vrhovna komanda bila prinuđena da zatraži primirje. Pregovori o miru počeli su u Bukureštu 13. jula 1913. godine. Delegat Kraljevine Crne Gore na tim pregovorima bio je serdar divizijar Janko Vukotić. U njegovom odsustvu komandu nad crnogorskim "Dečanskim odredom" preuzeo je brigadir Milutin Vučinić. Mir u Bukureštu zaključen je 28. jula 1913. godine. Drugi balkanski rat se završio pobjedom saveznika Srbije, Crne Gore, Grčke i Rumunije protiv Bugarske. I u Drugom balkanskom ratu Milutin Vučinić se istakao kao uspješan vojskovođa. Prvi svjetski rat 1914. godine, dočekuje kao divizijar crnogorske vojske (najviši rang u oficirskim činovima). Kao komandant Treće divizije Milutin Vučinić ratuje na hercegovačkom frontu, a zatim kraće vrijeme i na sandžačkom ratištu. Sredinom 1916. godine, u vrijeme austro - ugarske okupacije Crne Gore, interniran je u zarobljenički logor Karlštajn. Povodom smrti knjaza Mirka Petrovića, srednjeg sina kralja Nikole, koji je umro u jednom sanatorijumu kod Beča 3. marta 1918. godine, među potpisnicima telegrama saučešća kralju Nikoli, kojeg su poslali crnogorski internirci iz Karlštajna u Austriji, nalazi se i njegovo ime.


Na Podgoričkoj skupštini je traženo da se ćivot svetog Petra izbaci iz manastira i javno spali


U konfinaciji general Milutin Vučinić ostaje do kraja 1918. godine. Poslije oslobođenja iz logora, po naređenju srpske Vrhovne komande nije mu dozvoljen povratak u Crnu Goru. Zadržan je prisilno u Sarajevu do završetka rada tzv. Podgoričke skupštine.
Brojni su podaci, u zvaničnim dokumentima, koji kazuju da je Vrhovna vojna komanda srpske vojske izdavala naredbe svojim komandama sa sjedištem u Sarajevu, Zagrebu i Beogradu, da preduzmu mjere i izvršavaju konkretna činjenja kojima će zadržavati internirce iz Crne Gore, koji su se vraćali iz austro - ugarskih logora, kako ne bi došli u Crnu Goru "dok se pitanje ujedinjenja ne riješi". Naredbe, raspisi i uputstva o tome nalaze se u fondu dokumenata Vrhovne vojne komande srpske vojske.
Ilustrativno navodim sljedeće podatke iz te dokumentacije.
Načelnik Vrhovne komande, vojvoda Živojin Mišić, naredio je 16. novembra, komandantu II armije, vojvodi Stepi Stepanoviću, da generalu Radomiru Vešoviću "omete ulazak u Crnu Goru". Naredio je i delegatu Vrhovne komande u Zagrebu, potpukovniku Simiću, da tako postupi prema vojvodi Đuru Petroviću i brigadiru Milutinu Vučiniću, i da se “crnogorske čete ni u kom slučaju ne šalju u Crnu Goru”.
Na osnovu tih naredbi, u Bosanskom Brodu zadržani su: generali Radomir Vešović, Jovan Bećir i Jakov Jovanović, majori St. Radović, Radovan Radović, Živko Nikčević i Vlado Vrbica, barjaktari Marko Popović i Marko Matrinović”, piše akademik Mijat Šuković u knjizi “Podgorička Skupština 1918. godine”.
Na II redovnoj sjednici održanoj u Podgorici 13/26. novembra 1918. godine "Srpska Velika Narodna Skupština u Crnoj Gori" odlučila je:
1. Da se kralj Nikola I Petrović Njegoš i njegova dinastija zbace s crnogorskog prijestola;
2. Da se Crna Gora sa bratskom Srbijom ujedini u jednu jedinu državu pod dinastijom Karađorđevića, te tako ujedinjena stupi u zajedničku otadžbinu troimenog naroda Srba, Hrvata i Sloveneca.
3. Da se izabere Izvršni Narodni Odbor od pet lica, koji će rukovoditi poslovima, dok se ujedinjenje Srbije i Crne Gore ne privede kraju; i
4. Da se o ovoj skupštinskoj odluci izvijesti bivši kralj Crne Gore Nikola Petrović, vlada Kraljevine Srbije, prijateljske Sporazumne Sile i sve neutralne države".
Ovu odluku tzv. Podgoričke skupštine prihvatilo je 165 lica, koji nijesu imali status poslanika, niti ika-kvo pravo da odlučuju o sudbini crnogorske države i dinastije. A izbori za tzv. Podgoričku skupšinu, nijesu bili ni po Ustavu Crne Gore, ni po važećem crnogorskom Zakonu o izboru narodnih poslanika, nego po pravilima, koje su u Beranama u ime samozvanog "Centralnog izvršnog odbora za ujedinjenje Srbije i Crne Gore" propisali Svetozar Tomić, Petar Kosović, Janko Spasojević i Milisav Raičević. "Time je organizovano politički i pravno nasilnički pogažen tada važeći Crnogorski zakon o izboru narodnijeh poslanika".
Diplomatski odnosi Kraljevine Srbije i Kraljevine Crne Gore prekinuti su ubrzo poslije odluka nelegalne i nelegitimne tzv. Podgoričke skupštine od 26. novembra 1918. godine, kojima je Crna Gora pripojena, prisajedinjena Srbiji. Dva dana nakon proglašenja prisajedinjenja Crne Gore Srbiji, tzv. Podgorička skupština je 15/28. novembra 1918. godine izabrala Izvršni odbor, kao privremeno upravno tijelo koje bi trebalo da vrši civilnu vlast u Crnoj Gori dok se posao pripajanja Crne Gore ne dovede do kraja. Za članove tzv. Izvršnog narodnog odbora, koji je sebi prisvojio mandat Vlade, izabrani su: vojvoda Stevo Vukotić, Marko Daković, Spasoje Piletić, Risto Jojić i Lazar Damjanović.
U ovom kontekstu relevantno je ukazati i na sljedeće fakte. Naime, po izvršenoj srpskoj okupaciji i aneksiji Crne Gore 1918. godine, novouspostavljene vlasti su odlučile da ospore, oduzmu i ukinu individualna i kolektivna, ljudska, građanska, politička, ekonomska, socijalna, kulturna i nacionalna prava Crnogoraca. Sa pozicije hegemonije državne sile militarnim putem je odlučeno da više nema Crne Gore kao države (čak ni kao geografskog pojma) i da ne bude Crnogoraca kao etnosa i nacije. Na sceni je bila politika režima krvi i ognja i pretvaranja Crne Gore u pepeo i groblja. Sprovođen je, dakle, okrutnim metodama, projekat nacionalnog ugnjetavanja i pokoravanja crnogorskog naroda.
Na tzv. Podgoričkoj skupštini njeni delegati predlagali su i to da se sruši Cetinjski manastir, da se iz njega izbaci i javno spali ćivot svetog Petra Cetinjskog.


Crnogorski izrodi skinuli su slavnu zastavu sa Dvora, izgazili je i uprljali urinom i izmetom


Na tzv. Podgoričkoj skupštini ukinute su crnogorska nezavisnost i sloboda, svrgnuta je nasilno dinastija Petrović Njegoš i kralj Nikola s prijestola Crne Gore, konfiskovana im je imovina, da bi potom slavna crnogorska zastava bila skinuta sa cetinjskog Dvora, zgažena i ljudskim urinom i izmetom uprljana na mjestu đe je bio izvezen monogram crnogorskog suverena kralja Nikole I Petrovića Njegoša. To je okupacionom srpskom pukovniku, docnijem generalu Dragutinu Milutinoviću, komandantu Jadranskih trupa, rekao i crnogorski kapetan sa Čeva, poznati patriota i ustanik Đuro Drašković, saopštivši mu da su to uradili crnogorski izrodi. General Dragutin Milutinović je to naveo u svojoj memoarskoj građi.
Crnogorsku zastavu poštovala je Otomanska imperija, sa kojom je Crna Gora vjekovima bila u ratnom konfliktu. Turci je nikada nijesu skrnavili iako se radilo o barjaku neprijatelja. Crnogorsku zastavu je u vrijeme okupacije 1916 - 1918 godine, Austro - Ugarska iz rojalističkog pijeteta i obzira ostavila nedirnutu. Kad je 1941. godine Italija okupirala Crnu Goru ispoštovala je crnogorsku zastavu. Iako je bila okupator, nije joj palo na um da vrijeđa, skrnavi ili ponižava crnogorski državni i nacionalni barjak. Kad je italijanska okupacija Crne Gore u Drugom svjetskom ratu, zamijenjena njemačkom, takođe crnogorska zastava nije skrnavljena. Elem, jedino je crnogorska zastava stradala 1918. godine.
Pod vladavinom dinastije Karađorđevića u Crnoj Gori, od 1918. do 1941. godine, nad crnogorskim narodom i građanima Crne Gore organi vlasti počinili su brojne zločine. Vršena su masovna hapšenja, politička ubistva i teror nad narodom. Crnogorski oficiri su osamareni vođeni kroz varoši, spaljivane su majke s đecom, sahranjeni Crnogorci su ekshumirani da bi mrtvi od strane vojske i žandarmerije bili strijeljani, dok je zabrana sahranjivanja na grobljima poginulih crnogorskih ustanika bila masovna pojava. Crnogorski građani su moreni građu, a sveštenicima crnogorskim bilo je zabranjeno da vrše vjersku službu i da pričešćuju narod ako ne polože zakletvu kralju Petru Karađorđeviću. Invalidima i ratnim udovicama nijesu priznavane penzije i invalidnine, ili su im oduzimane, ako nijesu položile zakletvu kralju Srbije. Zabranjeno je bilo nošenje crnogorske kape i narodne nošnje, porušeni su brojni istorijski i kulturni spomenici, poput obeliska velikom vojvodi Mirku Petroviću, ocu kralja Nikole, srušena je Njegoševa kapela na Lovćenu, vezivana je stoka za Dvorac kralja Nikole na Cetinju i bačane su bombe na taj dvorac, posječen je stari istorijski brijest ispred Biljarde na Cetinju, skinuto je s Cetinjskog manastira staro zvono Ivana Crnojevića i pretopljeno da bi od njega bile izlivene mesingane kvake za vile bogataša, nelegitimno i nezakonito je ukinuta autokefalna Crnogorska pravoslavna crkva u postupku koji je trajao od 1918. do 1922. godine. U Cetinjskom dvoru od aprila 1919. godine pa nadalje, raširio se i raskomodio, zaposjeo ga je i koristio kao svoju rezidenciju, povjerenik beogradske vlade za Crnu Goru, odnosno, okupacioni civilni guverner u Crnoj Gori radikal Ivan Lola Pavićević. Vojni okupacioni guverneri u Crnoj Gori postali su tada generali, najprije Aleksandar Stojičić, a potom i Milorad Mihailović. Sva faktička vlast, vojna i civilna, bila je u rukama srpskih trupa i činovnika. Nakon sprovedene militarne okupacije Crne Gore 1918. godine, srpske oružane snage su zauzele i objekte koje su bili pod nadležnošću i upravom Crnogorske pravoslavne crkve i državnih organa Crne Gore. Njegoševa rezidencija na Cetinju, istorijska "Biljarda", u kojoj je stolovao i knjaz Danilo Petrović Njegoš i u kojoj je bilo sjedište Crnogorskog senata, degradirana je ili ponižena toliko da je služila nekoliko godina za smještaj srpske artiljerije. Čak i kad je 1921. godine Bogoslovija otvorena u Biljardi na Cetinju, njeno istočno dvorište sa okolnim zgradama služilo je za potrebe okupacione artiljerije. Crkvenu imovinu i zgrade, srpska vojska je, od 1918. godine, iskorišćavala bez ikakve nadoknade. Zgrade diplomatskih predstavništava (poslanstava, legacija) stranih država, koje su postojale na Cetinju u doba nezavisne Knjaževine i Kraljevine Crne Gore, po okupaciji i aneksiji Crne Gore od 1918. godine, korišćene su i upotrebljavane na takav način i sa tom svrhom da se poništi i unizi crnogorska diplomatska istorija i tradicija odnosa koje je Crna Gora imala, održavala i razvijala sa brojnim evropskim i vanevropskim velesilama i državama.


Jovan Plamenac: Naša je deviza vaspostaviti Crnu Goru sa svim njenim suverenim atributima


Ministar crnogorske izbjegličke Vlade Milo Vujović, u jednom pismu italijanskom ministru Sidniju Soninu, koji govori o stanju u Crnoj Gori iz Brindizija 28. novembra 1918. godine, navodi kako su srpske vlasti hapsile ugledne ljude iz Podgorice, da je srpska patrola u Podgorici lišila slobode Jovana S. Plamenca, kako su batinale mitropolita Mitrofana Bana i maltretirale dr Sekulu Drljevića, kako su internirale poznate ličnosti, kao što su vojvoda divizijar Đuro Petrović i brigadir Milutin Vučinić u Trebinje itd.
Po oslobođenju iz zarobljeništva, srpske vlasti sprječavale su povratak u zemlju mnogim uglednim Crnogorcima koji su se protivili aneksiji Crne Gore Srbiji. Zato su vojvodu Đura Petrovića, generala Milutina M. Vučinića, brigadira Jova Bećira i još neke crnogorske oficire zadržali u Mostaru, ne dozvolivši im povratak u Crnu Goru dok se čin pripajanja Crne Gore Srbiji ne završi.
Iz internacije su se početkom decembra 1918. godine vratili vojvoda Đ.Petrović, divizijar M.Vučinić i drugi Crnogorci. Oni su stigli u Kotor, odakle su su se prebacili u unutrašnjost zemlje, povezujući se sa pristalicama crnogorske nezavisnosti i njene dinastije. Oni spadaju u krug vodećih ljudi organizatora Božićnog ustanka crnogorskog naroda, koji je otpočeo 24. decembra 1918, odnosno, 6. januara 1919. godine.
General Milutin M.Vučinić bio je crnogorski suverenista i rojalista. Kao čovjek i oficir ustao je u odbranu institucija pravnog poretka i poličkog sistema Kraljevine Crne Gore. Izgarao je kao oficir i političar sa ciljem da spriječi uništenje državnog integriteta i međunarodnog subjektiviteta crnogorske države, odnosno, da osujeti velikosrpsku politiku nacionalnog porobljavanja i asimilacije Crnogoraca.
U vezi s tim treba reći i ovo: istorijska je istina da je politički i ustanički, komitski pokret 1918. godine za obnavljanje crnogorske državne nezavisnosti i za stvaranje jugoslovenske konfederacije u kojoj će Crna Gora biti ravnopravan subjekt, član i partner, imao većinsku podršku kod crnogorskog naroda, ali da je on izgubio rat zbog premoći okupacione oružane sile Kraljevine Srbije i spoljnjeg faktora, odnosno, velikih sila, dominantno Francuske, ali indirektno i drugih saveznika, koji su prepustili Crnu Goru na milost i nemilost beogradskom osvajaču. U pismu crnogorskom komandiru Petru Gvozdenoviću (jednom od glavnih organizatora i učesnika Božićnog ustanka crnogorskog naroda na području Katunske nahije i Cetinja i bratu od strica generala dr Anta Gvozdenovića, crnogorskog izvanrednog poslanika i opunomoćenog ministra u SAD), politički vođa ustanka i kasniji crnogorski premijer u egzilu Jovan Simonov Plamenac je 31. (18.) decembra naveo suštinu političke i ustaničke borbe crnogorskih "zelenaša", komita i emigranata. U tome pismu Jovan S. Plamenac navodi: "Naša je deviza: Vaspostava Crne Gore sa svim njenim suverenim atributima pa sljedstveno tome i narodno samoopredjeljenje prema postojećem crnogorskom ustavu i parlamentarnim principima"
To je bila suštinska parola crnogorskih ustanika (čije su puške zagrmjele 24. XII 1918 / 6. I 1919. na okupacione trupe i domaće izrode) koji su se borili s pokličem "Za pravo, čast i slobodu Crne Gore". Crnogorski "zelenaši" su bili protivnici bezuslovnog pripajanja Crne Gore Srbiji, koje se dogodilo na tzv. Podgoričkoj skupštini. Crnogorski zelenaši su se zalagali za ujedinjenje južnoslovenskih naroda i zemalja na konfederalnim principima, odnosno, na osnovama saveza nezavisnih i ravnopravnih zemalja. Suštinu njihovog političkog angažmana (koja je kasnije prihvaćena u nešto izmijenje-noj formi i drugačijim okolnostima) izrazio je kralj Nikola u "Proglasu Jugoslovenima", upućenom iz progonstva, iz Nejia na Seni kod Pariza 7/20. oktobra 1918. godine, kada je, pored ostalog, naveo i ovo: "Braćo, sa najvišim zanosom, radošću i oduševljenjem danas svečano izjavljujem da želim - a uvjeren sam da istu želju ima i sav moj vjerni narod u Crnoj Gori - da i naša mila Crna Gora bude sastavni dio Jugoslavije, da časno uđe u jugoslovensku zajednicu, kao što je časno i do kraja za nju ratovala i stradala. Želim, da se složimo i bratski uredimo u jugoslovensku konf-ederaciju, u kojoj će svak sačuvati svoja prava, svoju vjeru, uredbe i običaje, u kojoj niko neće smjeti na-metati prvijenstvo, već svi da budemo jednaki u čednim njedrima majke Jugoslavije, te da svak bratski i složno radi na njenu napretku i veličini u društvu slobodnih i prosvijećih naroda".


Po planu Vučinić bi sa Piperima, Lješkopoljcima i Zećanima oslobodio Podgoricu i nastavio dalje


Dakle, u vrijeme stvaranja Kraljevine SHS crnogorski Dvor, Vlada i njihove mnogobrojne pristalice u Crnoj Gori zalagali su se za stvaranje Jugoslavije na principima saveza suverenih država (konfederacije) i tražili su vaspostavljanje Crne Gore kao države, kao i garantovanje prava crnogorskom narodu da se slobodno izjasni o državno - pravnom statusu Crne Gore u skladu s crnogorskim Ustavom i zakonima. Kad je postalo očigledno da od takvog jugoslovenkog ujedinjenja nema ništa, crnogorski Dvor, Vlada, crnogorski ustanici i komiti, gerilci i crnogorski emigranti borili su se političkim i diplomatskim, ali i oružanim sredstvima za nezavisnu Crnu Goru. Takvu političku doktrinu zastupao je i divizijar Milutin M. Vučinić. Poslije, u Kraljevini SHS / Kraljevini Jugoslaviji su crnogorski federalisti (kad je Vidovdanskim ustavom unitarizam i centralizam odnio pobjedu) parlamentarnom, politčkom borbom tražili da se poštuje Crna Gora, odnosno, da se unitarna država iz temelja preuredi i da postane federalna država u kojoj će Crna Gora imati svoju posebnost i autonomiju kao njena ravnopravna federalna jedinica ili članica. Ali, tokom postojanja Kraljevine SHS/Kraljevine Jugoslavije, crnogorski federalisti se, u periodu od 1921. do 1941. godine, za to nijesu uspjeli izboriti.
Da se vratim pitanju organizovanja i izbijanja Božićnog ustanka crnogorskog naroda 24. XII 1918/ 6. I 1919. godine i učešća u njemu divizijara Milutina M. Vučinića. "Neki od vođa zelenaša na Cetinju bili su odlučili da dignu ustanak još krajem novembra i početkom decembra mjeseca, ali su ih od toga odvratili vojvoda Đuro Petrović i brigadir Milutin Vučinić. Ova dvojica su bili u internaciji i nijesu se odmah vratili u Crnu Goru, već su na povratku bili zadržani u Sarajevu, dok Podgorička skupština ne svrši svoj posao. Pošto su se vratili u Crnu Goru došli su i na Cetinje, i sastali se sa vođama zelenaša. Razgovarali su i o ustanku, koji su izvjesni cetinjski zelenaši, kako je već rečeno, htjeli da podignu još u novembru, ali su oni od njih zahtijevali da ne preduzimaju ništa dok oni ne sprovedu organizaciju u svojim karajevima" - tvrdi dr Dimitrije - Dimo Vujović u knjizi "Ujedinjenje Crne Gore i Srbije 1918" prema izjavi Petra Lompara, crnogorskog komandira i jednog od organizatora ustanka.
U jednom pismu koje je upućeno sa Njeguša 1. decembra 1918. godine kapetanu Đuru Draškoviću sa Čeva i kapetanu Dušanu Vukoviću iz Prediša (Bjelice) stoji da su ustanici odložili podizanje ustanka za određeno vrijeme "dokle vojvoda Đuro Petrović i brigadir Vučinić provedu organizaciju u svojim mjestima", kaže se, između ostalog, u tome aktu.
Vrativši se iz zarobljeništva u Crnu Goru, divizijar Milutin Mijajlov Vučinić bio je jedan od organizatora Božićnog ustanka crnogorskog naroda 21. XII 1918. godine. On je intenzivno bio uključen u prepisku i komunikaciju koja se tih dana živo odvijala između ustaničkih vođa. U pismu kapetana crnogorske vojske Jovana B. Vujovića, upućenom iz župe Dobrske 18. XII 1918. godine komandiru Đuru Šoću navodi se, pored ostalog u vezi sa organizacijom i pripremama ustanka, i to da general Milutin Vučinić “nema snage da može zauzeti Podgoricu i održati je bez naše pomoći, jer veli, da nema više vojske od 2 - 3 stotine Pipera i do stotine Rovčana sa Ivanom Bulatovićem”.
U pismu popa Steva Drecuna mitropolitu Mitrofanu Banu, upućenom sa Ljubotinja 18. XII 1918. godine, u kojemu ga obavještava o pripremi ustanka, kaže se i ovo: "Glavni vođe pokreta su: Jovan Plamenac, vojvoda Đuro Petrović i Milutin Vučinić. Većina naroda izgleda da je nezadovoljna sa odlukom Podgoričke skupštine, zato što je Crna Gora pripojena Srbiji, a nije kao zasebna jedinica ušla u Jugoslovensku zajednicu. Kako čujem većina naroda po svim plemenima pridobivena je za pokret". To pismo je Mitrofan Ban primio i predao ga okupacionom komandantu "Jadranskih trupa" generalu Dragutinu Milutinoviću.
Jovan S. Plamenac je sastavio i pripremio plan o podizanju ustanka kojeg je, prema određenim izvorima i podacima, dostavio italijanskom novinaru, publicisti i agentu Đovani Baldačiju s upustvima da ga dostavi Crnogorskoj Vladi koja se nalazila u egzilu u Nejiu na Seni kod Pariza. Prema tome planu, koji je sadržavao 6 tačaka, a kojeg u originalu u manuskriptu nijesam uspio pronaći, u tački 2 govori se o obavezama generala Milutina Vučinića ovako: "General Milutin Vučinić, na čelu trupa iz Pipera, Lješkopolja i Zete napašće Podgoricu i poći će ka Cetinju, prelazeći preko Lješanske nahije. Njegove trupe sastaće se sa trupama vojvode Đura Petrovića između Čeva i Lješanske nahije".


Uoči ustanka okupaciona vlast hapsi organizatore za grad Podgoricu i sprovodi ih u zatvor Jusovača


Pored generala Vučinića na prostoru Podgorice glavni organizatori ustanka bili su brigadir Andrija Raičević, major Pero Vuković, kapetan Božina Bašović, te poručnici Marko Šušović, Blažo Vukašinović, Tomaš Grujović, Panto Savović, Radovan Savović i drugi oficiri i činovnici. Uoči izbijanja ustanka, neposredno pred početak oružanih sukoba, general Milutin M. Vučinić, brigadir Andrija Raičević, te Stanko Marković, Miloš Vučinić i još nekolicina crnogorskih oficira i činovnika, prilikom zasijedanja na Veljem brdu oko podizanja ustanka, kojemu je predsjedavao general Vučinić, uhapšeni su od strane okupacionih vlasti zato što je jedan od učesnika tog zbora izdao cijelu stvar. Sprovedeni su u zatvor Jusovača u Podgorici. Vlasti su namjeravale da ih strijeljaju, ali to se nije dogodilo zato što je u spašavanju pomogao komandir straže Savo Burzan. Zahvaljujući njemu zatvorenici su uspjeli da organizuju bjekstvo i da se preko Gruda i Klimenta domognu obale i da se brodovima prebace na italijansko tlo u Gaetu. Toj grupi crnogorskih patriota koji su pobjegli iz zatvora prilikom odlaska u egzil priključio se na Ćemovskom polju i komandir Blažo Marković i zajedno s njima krenuo na izgnanički patnički put. General Milutin Vučinić i grupa od 19 (devetnaest) crnogorskih prvaka uspijevaju da pobjegnu iz podgoričkog zatvora sa stražarima koji su ih čuvali. Pošlo im je za rukom da izbjegnu potjere koje su za njima organizovane i vršene. Izbjegli su za San đovani di Medua, odakle su se, preko mora, prebacili u Italiju, koja je postala stjecište crnogorskih emigranata.
Jedan od glavnih aneksionista i politički eksponent novouspostavljenog okupacionog režima, koji je sa sobom donio vatru i krv, učesnik tzv. Podgoričke skupštine i jedan od rukovodilaca u njenom civilnom organu vlasti tzv. Izvršnom narodnom odboru - Risto Jojić izvijestio je u jednom telegramu upravo taj Odbor o uspjelom bjekstvu iz podgoričkog zatvora crnogorskog generala Milutina Vučinića i njegovih saboraca. U tome telegramu, naime, Risto Jojić piše:
"Četvorica od uhapšenih, Stanko Marković, Miloš Vučinić, Milutin Vučinić i Andrija Raičević pobjegli su jutros oko 3 i po sata iz kuće u kojoj su bili privremeno pritvoreni, zajedno sa stražom koja ih je čuvala, a koja je bila sastavljena od žandarmerije. Ostali su jutros smješteni u donja odjeljenja monopola pod sigurnom stražom sastavljenom od vojnika i pod komandom pouzdana vodnika. Za bjeguncima su odmah po bjekstvu poslata odjeljenja vojske, a prema do sad dobivenim izvještajima izgleda da su uspjeli da pobjegnu preko Gruda u Klimente. Mislim da treba objaviti vlastima u svim pograničnim okruzima. Poslati su u pogranične krajeve Albanije pouzdani ljudi, naši Arnauti, sa zadatkom da ih preko svojih agenata prate i po mogućnosti pohvataju ili pobiju. Mislim da otud treba o ovome izvijestiti francusku vojnu vlast u Skadru, kako bi imala od naše strane instrukcije, ako bi bjegunci eventualno pokušali da se preko Skadra dočepaju italijanskih vojnih vlasti. O ovome je izviješten povjerljivo i naš izaslanik u Plavu G. Božović - Jojić".
Međutim, namjera i akcija organa vlasti oko njihovog hvatanja ili pogubljenja bila je uzaludna. Nije dala nikakav rezuiltat. Pomenuti crnogorski patrioti uspjeli su da umaknu potjerama i da se prebace na italijansko tlo. Zastupnik komandanta mjesta Virpazar poručnik Petar Ostojić, u povjerljivoj depeši, br. 25, od 31. januara 1919. godine izvještava Komandanta "Jadranskih trupa" na Cetinju i navodi da je francuski general Franše Depere "u Skadru pozivao Jovana Plamenca da mu se prijavi sa društvom i stavi pod francusku zaštitu, ali se ovaj nije odazvao već još danas namjerava iz Medove otputovati za Brindizi. Njegovu grupu uvećali su nekoliko odbjeglica, među kojima je i brigadir Vučinić", navodi u tome raportu poručnik Ostojić.
Neki od istaknutih vođa crnogorskog ustanka, kao Jovan S. Plamenac i divizijar Milutin Vučinić i brojni drugi, uspjeli su da se, nakon sloma ustanka, prebace na italijansko tlo. Oni su stigli u mjesto Kava u okolini Rima, đe su se počeli okupljati i organizovati crnogorski egzilanti, koji su izbjegli iz Crne Gore, ali i oni koji su pušteni iz zarobljeničkih logora u Austro - Ugarskoj. Na zboru na kojemu je prisustvovalo oko 200 Crnogoraca, održanom u selu Kava kod Rima 6. februara 1919. godine, održao je govor Jovan S. Plamenac.


Plamenac je naveo da su Srbijanci počinili krajnja varvarstva nad crnogorskim narodom


U tome govoru Jovan S. Plamenac je, između ostalog, naveo kako će Srbijanci "da nam oduzmu petovjekovnu tekovinu i da su oni počinili krajnja varvarstva jadnom i bijednom Crnogorskom narodu, koji je danas imao da poživi iz trogodišnjeg ropstva, i da su poubijali naše znamenite ljude, našu braću, roditelje, žene, djecu prilikom njihovog ulaska sa Francuzima 1918. godine u Crnu Goru"...
Znate li da je utekao iz Crne Gore brigadir Milutin Vučinić koji nije mogao da gleda nepravdu od Srba nad bijednim crnogorskim narodom. Braćo Crnogorci, cio narod mene je ispratio i predao mi Božju amanet, da Vam kažem pozdrave njegove, koje ću kazati u Parlamentu pred pretsjednikom Konferencije mira Vudro Vilsonom, koji nam je zagrantovao samostalnu krunu Crne Gore, koju će i dalje imat kralj Nikola na glavi na čelu crnogorskog naroda", navodi, uz ostalo, Jovan S. Plamenac u pomenutom svom govoru. (Vidjeti o tome: Okružno Načelstvo Cetinje, br. 2130, Cetinje, 7. III 1919. godine- Komandi Zetske divizijske oblasti Cetinje).
U tome aktu okružni načelnik Ljubomir Glomazić dostavlja Komandi Zetske divizijske oblasti prijepis (vjeran originalu) govora Jovana Plamenca u Rimu od 6. II 1919. godine. Vidjeti o tome i: dr Šerbo Rastoder, “Skrivana strana istorije”, Tom I, Bar, 1997, dok. br. 164, str. 260-261-262).
Od strane kralja Nikole I Petrovića Njegoša pozvani su Jovan S. Plamenac i Milutin M. Vučinić da dođu hitno u Pariz, đe je bilo sjedište crnogorskog Dvora i Vlade u egzilu, što su oni i učinjeli. Naime, iz Italije Jovan S. Plamenac, Milutin M. Vučinić i Jovo Popović izrazili su spremnost da pođu u Pariz, đe je bilo oficijelno sjedište crnogorskog Dvora i Vlade. Nakon određenih peripetija i odlaganja, francuska ambasada u Rimu je izdala vize za Jovana S. Plamenca i divizijara Milutina M. Vučinića, pa su oni 13. februara 1919. godine otputovali za Pariz. Kad su u Pariz stigli Jovan S. Plamenac, Milutin Vučinić Petar (Pero) Vučković i Vladimir Popović otišli su u Neji u Dom Kraljevske crnogorske Vlade i sa ministrima Nikom Hajdukovićem i dr Perom Đ. Šoćem razgovarali o Božićnjem ustanku i situaciji u Crnoj Gori i drugim temama i pitanjima. (Vidjeti o tome i: Nikola Niko Hajduković, “Memoari, Podgorica, 2000, str. 479). Nekoliko dana potom formiraće se nova crnogorska izgnanička vlada, u kojoj će resor ministra vojnog preuzeti divizijar Milutin M. Vučinić.
Iz Pariza je, potom, sada već kao ministar vojni, general Milutin M. Vučinić naredio brigadiru Andriji Raičeviću da sa grupom izbjeglica crnogorskih u Italiji formira "Komandu crnogorskih trupa", što je i učinjeno. Velika je zasluga generala Vučinića na organizovanju crnogorske izbjegličke vojske u Gaeti i drugim gradovima u Italiji, kao i na zbrinjavanju crnogorskih izbjeglica. Crnogorskim patriotima, oficirima i vojnicima, učesnicima Božićnog ustanka 1919. godine, koji su izbjegli u inostranstvo zbog terora kojeg su sprovodile srpske trupe u Crnoj Gori, general Milutin Vučinić za postignute zasluge donosio je akte kojima su oni unapređivani što se tiče njihovih vojnih činova. Tako je general Milutin M. Vučinić, u svojstvu ministra vojnog u crnogorskoj Vladi u egzilu, 17. maja 1919. godine izdao je rješenje kojeg je dostavio Komandantu Crnogorskih trupa u Gaeti brigadiru Andriji Raičeviću. To Vučinićevo rješenje glasi ovako:
"Mojim rješenjem od danas, broj gornji, proizvodim sve kapetane područne vam jedinice u čin komandira, poručnike u čin kapetana, potporučnike u čin poručnika, vodnike u čin potporučnika (za koje pošaljete mi spiskove), desečare u čin vodnika, a redove u čin desečara.
Ovo važi, kako za oficire stojeće vojske, tako i za one narodne vojske, jedni i drugi moraju imati plate i jednaka prava.
Ukaze za odnosne članove podnijeću Njegovom Veličanstvu Kralju.
Za niže činove, izvolite sami izdat dekret svakom pojedinom.
Što se tiče dosadašnjih komandira dobiće treći stepen "DANILOVA ORDENA" - a naknadno, pak, izvršiće se proizvodstva za starije činove, povratkom u Domovinu.
Svi niži činovi, koji ovim ne dobijaju čin potporučnika, odlikovani su medaljom za "HRABROST", kao i svi činovnici građanskog reda.
Ovo rješenje ne važi za sve one činove više i niže koji se nalaze u zatvoru.
Što se tiče unapređenja, ovo će važiti i za sve naše drugove, koji ostaše vjerni Kralju i Domovini, a ne mogaše s nama izaći.
Ministar Vojni, Brigadir Milutin Vučinić" (Akt Ministarstva vojnog crnogorske Vlade, broj. 430- Ministar vojni brigadir Milutin Vučinić- Gospodinu brigadiru Andriji Raičeviću - Gaeta, 17. maj 1919).


Crnogorska Vlada u egzilu položila je zakletvu u hotelu “Meris” u Parizu


Milutin Vučinić je bio nosilac najvećih crnogorskih i drugih priznanja i odlikovanja. Crnogorski suveren kralj Nikola I Petrović Njegoš je dekretom od 4/17. februara 1919. godine obrazovao novu crnogorsku Vladu i imenovao njene članove. Kralj Nikola je tada za predsjednika crnogorske Vlade, njenog ministra spoljnih poslova i ministra unutrašnjih poslova imenovao Jovana S. Plame-nca, za ministra vojnog divizijara Milutina M. Vučinića, za ministra Pravde dr Pera Đ. Šoća, a za ministra prosvjete i crkvenih poslova Pera Vučkovića, dok je za ministra finansija imenovao Mila Vujovića, dok je minitsar poljoprivrede i građevina postao Niko Hajduković. Oni su položili zakletvu pred kraljem Nikolom u hotelu “Meris” u Parizu, uz blagoslov dvorskog sveštenika arhimandrita Leontija Ninkovića (Vidjeti i: “Glas Crnogorca”, god 47, br. 64, 6/19 II 1919. godine i Nikola-Niko Hajduković, “Memoari”, Podgorica, 2000, str. 487). Nekoliko dana po imenovanju ove Vlade, podnio je ostavku ministar Niko Hajduković.
Program nove crnogorske kraljevke vlade objavio je 17. februara 1919. godine “Journal Officel”. Učinio je to i zvanični organ Kraljevine Crne Gore “Glas Crnogorca” u jedanom redakcijskom članku. Zapravo, prioriteti Vlade “odlučne akcije”, kako je nazivana Vlada Jovana S. Plamenca, bili su, prema pisanju “Glasa Crnogorca” ovi:
“1) Borba na život i smrt, za poštovanje suvereniteta Crne Gore. Njeno integralno restauriranje jeste prva posljedica toga.
2) Potpuno skidanje onog lažnog vela od laži i kleveta, kojim zvanična Srbija želi pokriti naše ogromne i nesebične žrtve u ovom ratu. Isto tako, doći do istine, te dokazati da je Crna Gora izdana od zvanične Srbije čak i u onom času kad je, bez ikakvih uslova, plemenito i uzvišeno, sebe prinijela na žrtvu zvanične Srbije.
3) Da se aboliraju nepravde prema Crnoj Gori što se tiče granica, teritorija i slično”.
(“Glas Crnogorca”, god. 47, br. 64. 6/119. II 1919. godine)
Ove fundamentalne programske smjernice crnogorske Vlade u egzilu činile su i kostur političkog angažmana ministra Milutina M. Vučinića. On je smatrao da treba voditi političku borbu za očuvanje nezavisnosti Crne Gore, koja je ugrožena agresijom od strane Srbije. Smatrao je da je restauracja Crne Gore odbrana njenog suvereniteta. Insistirao je na diplomatskoj, političkoj energičnoj akciji kako bi se raskrinkale i razobličile sve laži koje je politika zvanične Srbije izrekla i plasirala na račun i štetu Crne Gore, pogotovo oko njenog držanja u prvom svjetskom ratu. General Milutin M. Vučinić, kompatibilno programu crnogorske Vlade, smatrao je legitimnim teritorijalnu ekspanziju ili proširenje Crne Gore na prostore koje su joj, po njihovom shvatanju, nacionalno i istorijski pripadale, a koje su conditio sine qua non njenog ekonomskog opstanka i razvoja. Tek ako se to, i kad se to postigne, kad, dakle, Crna Gora ostvari svoja prava, narod treba da se izjasni i odluči svojom suverenom voljom, u skladu s crnogorskim Ustavom i zakonima i načelom samoopredjeljenja o svome unutrašnjem političkom ustojstvu i odnosima sa drugim državama.
U okupiranoj Crnoj Gori srpske militarne vlasti i crnogorski renegati su kuću generala Milutina M. Vučinića na Vranjskim njivama kod Podgorice tada opljačkale i zapalile. Učinjele su to regularne srpske oružane formacije, bjelaška omladina i druge militarne grupe predvođene majorom Blažom Božovićem i poručnikom Radojem Ćetkovićem. One su spalile “kuću brigadira Milutina Vučinića i njegove braće i rođaka na Vranjskim Njivama. Jedan đevojka iz te kuće pokušala je da spasi svoju “škrinju” sa đevojačkom opremom, zbog čega je došlo do tuče između nje i Ćetkovića, pri čemu je ovaj, kako se priča, izvukao “deblji kraj”. Poslije ovog slučaja, svi Vučinići, kao i njihovi bližnji koji su bili sposobni za oružje odbjegli su u planine. Nijesu se odmetnuli samo oni nad kojima su represalije već bile izvršene, nego i oni koji su te represalije očekivali zbog solidarnosti sa prvima. Ovo je naročito zapaženo u selu Crnci i Rijeka Piperska” , piše Nikola Tomanov Zec u svojim zabilješkama. (Nikola T. Zec, “Nečuvene represalije bjelaša”, feljton “Monitor”, br. 209, od 21. oktobra 1994, str. 47)
“Glas Crnogorca”, službeni organ Kraljevine Crne Gore, godina izlaska 47, Nej na Seni kod Pariza, br. 76, od 19. avgusta 1919. (po starom kalendaru), odnosno, 1. septembra 1919. godine ( po novom kalendaru) na strani 2 objavljuje u rubrici “KAKO JE U CRNOJ GORI” tekst naslovljen “PALIKUĆE”.


Srpska vlast se bojala generala Vešovića jer je iza sebe imao polovinu Vasojevića


U tekstu se navodi i ovo: “Među žrtvama beogradskih krvoloka nalaze se i porodica g. brigadira M. Vučinića, ministra vojnog, čije su kuće, kao i kuća predsjednika Vlade g. Jovana Plamenca u Crmnici, spaljene i potpuno srušene, a pokretno imanje sve uništeno. Ista je sudbina, kao što doznajemo, postigla i porodice g. g. Marka Đukanovića, predsjednika Državnog savjeta, koji je zatvoren u Jusovači, i Vuka J. Krivokapića, narodnog poslanika, koji je izbjegao u Italiju. Imanje im je uništeno, kuće spaljene, a porodice izbačene na ulicu bez krova, hljeba i odijela”.
U knjizi “Nekoliko stranica iz krvavog albuma Karađorđevića - Dokumenta o zločinima Srbijanaca u Crnoj Gori”, koja je u Rimu 1921. godine objavljena, u Kraljevskoj crnogorskoj državnoj štampariji, u izdanju Odbora crnogorskih izbjeglica, na strani 20, između ostalog, piše i ovo: “Tako, između mnogobrojnih drugih, popaljene su kuće generala Joka Adžića (u Pivi); generala Đura Jovovića (okolina Nikšića); današnjeg predsjendika crnogorske Vlade g. J. S. Plamenca (u Crmnici), današnjeg ministra vojnog, generala Vučinića (na Vranjičkim njivama-Duklja, stara Dioklecija) i.t.d. Karakteristično je, da druga kuća g. Plamenca, koju ima u varoši Cetinju, nije zapaljena. Ona je od Srbijanaca samo pretvorena u zatvor. Tako isto nije zapaljena kuća generala Vučinića, koju ima u varoši Podgorici”.
U rodoljubivoj pjesmi “Smrt ili sloboda” autora R. Dedovića, napisanoj u Marselju decembra 1919. godine, a objavljenoj u emigranskom “Glasu crnogorca” i “Državnom kalendaru Kraljevine Crne Gore za 1920”, nalaze se i ovi stihovi: “/ Pregledajte brda i doline/ Viđećete grdne ruševine/ I od skoro crne paljevine/ Kod Morače na Vranjinske Njive/ Bjele dvore vojvode Mijajla/ Pune nekad gospodstva i sjaja/ Zapališe dom junaka starih/ Obijesni Huni i Tatari/ što ne šćeše njegovi sinovi/ Srbijanski postati robovi /”.
General Milutin M. Vučinić bio je jedna od najuticajnijih ličnosti u crnogorskoj emigraciji. Bio je čovjek, oficir i političar od integriteta i nesalomljivih principa. Vjeran Domovini, njenoj Zastavi i Kruni, general Milutin M. Vučinić bio je na vrhu piramide u nomenklaturi i hijerarhiji vlasti legalnih i legitimnih organa Kraljevine Crne Gore u progonstvu. Jedno vrijeme bio je ministar vojni u Vladi čiji je predsjednik bio Jovan S. Plamenac od 17. februara 1919. do juna 1921. godine.
Crnogorska Vlada u egzilu je u pogledu ponovnog podizanja narodnog ustanka u Crnoj Gori protiv srpske okupacije i nasilne aneksije u drugoj polovini 1919. godine “polagala je izvjesnu nadu i na aktivnost generala Radomira Vešovića, sa kojim je stupila u kontakt. Početkom novembra 1919. godine bio je stigao u Rim jedan njegov izaslanik koji je u crnogorskom Konzulatu razgovarao o mogućnostima za dizanje ustanka, o oružju i slično. 6. novembra je ovaj delagat upućen iz Rima u Gaetu, da mu se da roba i drugo što treba. U isto vrijeme se preporučuje da se on najbolje dočeka, kako bi odnio što bolji utisak “jer će on u svemu izvijestiti Radomira Vešovića”. Ali ovo povezivanje s Radomirom Vešovićem nije dalo rezultata, jer se on nije usudio na otvorenu akciju, a bio je i onemogućen, jer se na njega sumnjalo i stalno su ga pratili”.(Dr Dimitrije- Dimo Vujović, “Ujedinjenje Crne Gore i Srbije”, Titograd, 1962, str. 443-444)
U izvještaju zastupnika Povjerenika beogradske Vlade za Crnu Goru V. Jovanovića, pov. br. 1317, od 30. avgusta 1919. godine, poslatog sa Cetinja komandantu Zetske divizijske oblasti na Cetinju pominju se veze generala Radomira Vešovića sa nezadovoljnicima, komitima iz Rovaca, govori se o njegovoj agitaciji u svome kraju i tvrdi se, pored ostalog, da general Vešović “za sobom ima polovinu Vasojevića”, te da je general Vešović nezadovoljnicima postojećim stanjem “pisao, da će u Crnoj Gori biti opšti ustanak uskoro i da je u vezi s Milutinom Vučinićem”.
Veze između ministra vojnog crnogorske Vlade u egzilu generala Milutina M. Vučinića sa generalom Radomirom Vešovićem koji se nalazio u Crnoj Gori pominju se i u službenom aktu Ministarstva Vojske i Mornarice Kraljevine SHS od 14. novembra 1919. godine, koji je iz Beograda poslat Ministarstvu unutrašnjih djela Kraljevine SHS.


Poručnik Joksimović je dobio od srpske Vlade 40.000 dinara da ubije Vešovića


U tome dokumentu, kojeg je, po zapovijesti ministra vojnog, dostavio načelnik Opšteg vojnog odjeljenja pukovnik Mih. Lj. Jovanović navodi se sadržina dopisa Vrhovne komande Vojske Kraljevine SHS od 11. novembra 1919. godine u kojoj se tvrdi da je komandant II Armijske oblasti od 4. novembra 1919. godine dostavio Vrhovnoj komandi izvještaj komandanta Zetske divizijske oblasti od 28. oktobra 1919. godine.
U tome izvještaju stoji da je general Vešović u Andrijevici agitovao protiv postojećeg stanja, da je uspostavio vezu sa crnogorsim komitima, da general Vešović pronosi “glas da je poručnik Nikola Joksimović, koji je bio tamo na odsustvu, dobio od srpske Vlade 40.000 dinara da Vešovića ubije” te, između ostalog, da je “Novica Jovanović iz sreza Andrijevačkog ponio mnogo novca za Vešovića od đenerala Vučinića, koji je u San đovani Di Medua. Novac nije mogao prenijeti, ali je donio pisma”, navodi se u tome aktu Ministarstva vojnog, koji je, pored Ministarstva unutrašnjih poslova, dostavljen i predsjedniku Ministarskog savjeta i Ministarstvu inostranih djela Kraljevine SHS. ( Vidjeti: Arhiv Jugoslavije, Beograd, 335, f 20).
Crnogorski Dvor i Vlada su se tokom emigrantskog perioda, naročito od 1919. godine, pa nadalje, suočavali i sa velikim finansijskim problemima. Nijesu imali dovoljno sredstava za svoje izdržavanje, niti za normalan rad. Nedostatak adekvantih novčanih sredstava znanto je otežavao njihovu politčku misiju i umanjivao šanse za uspjeh njihove političke akcije. U određenim sistuacijama čak je prijetila opasnost da crnogorski zvaničnici u egzilu završe na ulici. Tako je, na primjer, Milutin Vučinić iz Nejia na Seni kod Pariza 29. maja 1920. godine, pisao Jovanu S. Plamencu: “Svi ćemo biti izbačeni iz pansiona i stanova ako odmah telefonom ne pošaljete kojega đavla”.
Kralj Nikola I Petrović Njegoš je umro u Kap Antibu na jugu Francuske 16. februara /1. marta 1921. godine u jednoj kući koja nosi ime “Villa Liserons” (“Vila Krinova”). Njegovi posmrtni ostaci prenešeni su u Italiju i sahranjeni u Ruskoj pravoslavnoj crkvi u San Remu 5. marta 1921. godine. Na pogrebu kralja Nikole, na procesiji prenošenja njegovih posmrtnih ostataka iz Kap Antiba u San Remo i njihovom sahranjivanju u tamošnjoj crkvi, bio je i ministar vojni u crnogorskoj Vladi divizijar Milutin M. Vučinić. Divizijar Milutin M. Vučinić pratio je, zajedno sa ostalim članovima crnogorske Vlade, kao i članovima dinastičke familije, iznošenje kovčega sa mrtvim tijelom kralja Nikole iz “Vile Liseron” u Kap Antibu i učestvovao u njegovom sprovodu brodom za San Remo u Italiju. Kad je povorka stigla u San Remo, kovčeg sa mrtvim tijelom kralja Nikole iznešen je sa broda i smješten u mrtvačka кola. U tom sprovodu u San Remu, koji se odvijao njegovim ulicama do Ruske Pravoslavne crkve, u kojoj će biti sahranjem, učestovao je, između ostalih, i crnogorski ministar vojni divizijar Milutin M. Vučinić.
Jedan od istaknutih crnogorskih oficira, boraca i egzilanata komandir Marko Vučeraković u ime “Komande crnogorskih trupa u Paduli”, broj 315, šalje dopis, kao njen komandant, iz Padule 1. maja 1921, godine, Ministru vojnom divizijaru Milutinu Vučiniću u Rim, u kojemu govori o raskolu među Crnogorcima u Italiji, te o pobuni među određenim oficirima i vojnicima u okviru bataljona pod njegovom komandom. (Vidjeti: Državni Arhiv Crne Gore, FEV, f 89)
Komandant crnogorskih trupa u Paduli (Italija) komandir Marko Vučeraković, u izvještaju crnogorskom ministru vojnom divizijaru Milutinu Vučiniću u Rimu, iz Padule, 10. maja 1921. godine, piše o djelovanju italijanske vojne komisije u Paduli, ističući da su u nju 6. maja 1921. godine stigli njeni članovi, koristeći se jednim Crnogorcem, koji je “među ovdašnjim Crnogorcima, otpočeo propovijedati o propasti crnogorskog pitanja, govoreći da Komisija ima za cilj izvršiti obaveze Rapalskog ugovora, ali to isto, hoće da izvrši postepno, neosjetno, tako kako će do 1. jula t. g. svi Crnogorci biti istjerani iz Italije”. U tome izvještaju komandir Marko Vučeraković upoznaje divizijara Milutina Vučinića i sa time da je 7. maja 1921. godine član Italijsnskle komisije kapetan Karabinijera, poručio Vučerakovićevom tumaču Lopičiću u prisustvu nekoliko crnogorskih oficira sljedeće: “Pitanje Crne Gore propalo je u Rapalu, ali se te stvari na javnost ne mogu iznositi odmah, već postepeno”.


Italijani su slali emisare da propovijedaju među Crnogorcima o nužnoj propasti Crne Gore


Potom Vučeraković piše Vučiniću kako je pomenuti italijanski kapetan saopštio Lopičiću, koji je izrazio nevjericu u njegove riječi, u odgovoru sljedeće: “Vaša je stvar propala. To je i ministar Sforca na jednoj sjednici rekao”. U tome izvještaju ministru vojnom divizijaru Milutinu Vučiniću crnogorski komandir Marko Vučeraković akcentuje kako su pukovnik Atilio Viđevano “kao i ostali članovi komisije neprijatelji naše stvari”, a kao povod za to navodi niz razloga: da “komisija govori o propasti crnogorskog pitanja, da je pukovnik javno rekao da će se crnogorska zastava smješiti na grobu kralja Nikole”, te da je pukovnik Viđevano poslao svoje emisare da propovijedaju među tamošnjim Crnogorcima o propasti Crne Gore i da ih nagovara “da i dalje ne ostanu u Italiju pod barjakom”; da je pukovnik Viđevano 9. maja 1921. godine održao govor Crnogorcima u kojima ih “savjetuje da idu koje kud”, te da se Crnogorci “upisuju đe koji želi ići” itd. U tome aktu Vučeraković upoznaje Vučinića i sa time da je tamošnji italijanski komandant Presidijo “naš odličan prijatelj”, te da je njemu zabranjeno održavanje kontakta sa Vučerakovićem. Taj dokument sadrži i Vučerakovićevu tvrdnju da je on izolovan od strane italijanskih vlasti, da ga prati njena javna i tajna policija, da je “zabranjen bez razlike svakom ulazak kod mene u sobu” itd. Vučeraković tvrdi da je od oficira u Paduli sa njim ostalo 27, a od nižih činova “ostalo je veoma malo” od 30-40. U tome izvještaju ministru Vučiniću komandir Vučeraković navodi da je pomenuta italijanska komisija “obustavila svoj rad” u Paduli itd. U tome pismu Vučeraković izražava svoju gorčinu, protest i osudu protiv onih Crnograca iz Padule koji su se izjasnili da se vrate u Crnu Goru.
U ime “Komande Crnogorskih trupa u Italiji” zastupnik komandanta komandir Krsto Zrnov Popović, iz Gaete 15. maja 1921. godine, piše ministru Milutinu M. Vučiniću u Rim, o situaciji među crngorskim formacijama u Fonte dž Amore (Sulmoni); o tome da su buntovnici većim dijelom napustili tamošnii garnizon, a da je jedan dio izjavio italijanskim vlastima “da neće nikako napuštati Crnogorske trupe”.
U izjavi grupe crnogorksih oficira u Gaeti protiv političkih i drugih postupaka Jovana S. Plamenca italijanskom izaslaniku Viđeni, u Gaeti 19. maja 1921. godine, pored ostalog, upućuje se prijekor i kritika ministru vojnom divizijaru Milutinu Vučiniću na njegovo držanje u Božićnom ustanku 1919. godine, pa se, u tom smislu, u tome aktu veli i ovo. “Ministar Vojni brigadir Milutin Vučinić- Njegova je bila dispozicija da zauzme varoš Podgoricu, uoči ustanka kad je treba s vojskom da je pripravan dozvolio je sebe da ga uhvati neprijatelj u njegovu kuću na spavaćoj postelji”.
Rezervni crnogorski komandir Niković sa društvom je poslao hitan izvještaj maja 1921. godine ministru vojnom divizijaru Milutinu M. Vučiniću, u kojemu se govori o postupanjima italijanskog izaslanstva u Gaeti 14. i 16. maja 1921. godine, agitaciji i propagandi koju je širila pratnja italijanskog izaslanstva itd, te dostavlja tekst protesta crnogorskih oficira predat 16. maja 1921. godine izaslaniku italijanske Vlade pukovniku Viđevanu.
Komandir Marko Vučeraković iz Padule, 22. maja 1921. godine, dostavlja ministru vojnom divizijaru Milutinu M. Vučiniću u Rimu spisak od 70 Crnogoraca, koji su otputovali za Crnu Goru 21. maja 1921. godine.
Jovan S. Plamenac je, podnijevši ostavku na dužnost predsjednika crnogorske Vlade u egzilu, uputio iz Rima 4. jula 1921. godine pismo komandantu “Crnogorskih trupa u Italiji” koje glasi:
“ Molim Vas saopštite oficirima i vojnicima što slijedi:
Već je više od dvije godine od kad mi je bila povjerena od Nj. Veličanstva, našeg Velikog i nikad nezaboravljenog Kralja Nikole dužnost Predsjednika Kraljevske Vlade.
Rezultat rada Vlade, u kojoj sam imao čast predsjedavati svršio se, kao što ste već čuli, pobjedom, sa jednom našom velikom diplomatskom pobjedom, koja je prvi korak ka konačnoj i skoroj pobjedi i slobodi naše mučeničke Otadžbine.
Kao i na bojnom polju, tako i ovdje u ovoj lijepoj zemlji velikoga i nama prijateljskog naroda Italijanskog, vi ste herojski izvršili svoju dužnost prema Kralju i Otadžbini. Vaše mužanstveno, dostojanstveno i nepokolebljivo držanje, vaša vjernost zakletvi i Vaše patnje i muke doprinijeli su mnogo i mnogo našoj zajedničkoj pobjedi.
Ja sam uvjeren da ćete vi biti srećni kad saznate to, i da ćete biti spremni, ako bi to trebalo, podnijeti i veće žrtve u borbi sa neprijateljima Crne Gore, nalazeći da to zahtijevaju više ineteresi Otadžbine ja sam dao ostavku na položaj Predsjednika Kraljevske Vlade.”

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

KO JE BIO ĐED DR ČEDOMIRA VUKMANOVIĆA?



Gospodin Cedomir Vukmanovic, lider nevladine organizacije pod nazivom «Pokret za evropsku drzavnu zajednicu Srbija i Crna Gora» unuk je starog crnogorskog zelenasa, pristalice suverene i samostalne Crne Gore Nikole Vukmanovica, clana Crnogorske stranke izmedju dva rata ciji je ideolog i vodj bio dr Sekula Drljevic.
Subjektivno i objektivno gospodin Cedomir Vukmanovic bastini tekovine tzv. Podgoricke skupstine iz 1918. godine, kojima se eksplicitno protivio i zbog kojih je ispastao njegov djed Nikola Vukmanovic. Razumije se to je njegovo pravo na izbor, ali se mora konstatovati i cinjenica da se gospodin Cedomir Vukmanovic realno nasao na poziciji jednog od korifeja onog pokreta kojemu je samo vazno da ne bude Crne Gore kao drzave i Crnogoraca kao naroda i nacije. Ali, to je crnogorski usud cija je fenomenologija radjala i radja vrlo negativne konsekvence kada je Crna Gora i njen identitet i integritet u pitanju.
Djed Cedomira Vukmanovica, a otac njegovog strica, istaknutog revolucionara, clana i rukovodioca KPJ, te visokog funkcionera jugoslovenske federacije u Titovo vrijeme - pravnika i politicara Svetozara Vukmanovica - Tempa, kao i svjestenika dr Luke Vukmanovica, velikodostojnika Srpske pravoslavne crkve, koji je u drugom svjetskom ratu ubijen kao pripadnik cetnickih snaga (a kojega je Amfilohije Radovic proglasio svestenomucenikom) bio je Nikola Savicev Vukmanovic. On je rodjen i zivio u selu Podgor u Crmnici. Odlazio je u pecalbu u Sjevernoj Americi i radio u rudnicima da bi zaradio sredstva za izdrzavanje familije. Kad je vratio u Crnu Goru radio je kao zemljoradnik na svome posjedu. Bio je ozenjen Marijom, rodjenom Pejovic, i imao je tri sina: Djura, Luku i Svezotara i kcerku Milicu. Bio je u austro-ugarskom zarobljenistvu od 1916. do 1918. godine, a vratio se iz konfinacije 1918. godine. Djed Cedomira Vukmanovica, Nikola Vukmanovic bio je zestoki protivnik velikosrpske agresije na Crnu Goru i nasilno sprovedene aneksije Crne Gore od strane Srbije, te politicki borac-zelenas - stradalnik »za pravo, cast i slobodu Crne Gore«. Nikola Vukmanovic bio je, dakle, zelenas, pristalica kralja Nikole i samostalne Crne Gore, politicki protivnik dinastije Karadjordjevic i Pasiceve osvajacke politike koja se provodila prema Crnoj Gori. Njegovu kucu u Podgoru 1919. godine posjetili su naoruzani bjelasi i pozvali ga da izadje iz kuce, ali on nije htio da doceka nezvane goste, vec je ostao da sjedi kraj svog ognjista. Oni su potom usli u obor i pljackali njegovu stoku. To su uradili da bi mu se osvetili zbog njegovih politickih uvjerenja. Nakon toga on je zeni rekao: »to nijesu ljudi, to su pljackasi. Idu od kuce do kuce i pljackaju sve sto im padne saka«. Ovo navodi njegov sin Svetozar Vukmanovic Tempo u svojim memoarima »Revolucija koja tece«, Zagreb, 1982, str. 21. Nikola Vukmanovic je bio crnogorski politicki emigrant u Gaeti. Tu je bio kao oficir, porucnik crnogorske vojske, koja je formirana u egzilu u Italiji, smjesten u gradu Formija marta 1921. godine. U okviru prvog bataljona crnogorske vojske, ciji je komandant bio komandir Pero Tujov Vukovic iz Pipera, Vukmanovic je bio u cinu potporucnika u sastavu prve cete komandira Steva Vucinica, koja je brojala 140 ljudi. Na jednom spisku crnogorskih oficira i nizih cinova u Gaeti i Formija iz 1921. godine pod rednim brojem 23 navodi se porucnik Nikola Vukmanovic. A na spisku oficira i vojnika u Gaeti od juna 1921. godine ciji je komandnat bio komandir Krsto Zrnov Popovic od 269 lica navodi se pod rednim brojem 69 porucnik Nikola Vukmanovic uz napomenu da ima zenu i troje djece. Nikolin brat Vaso Vukmanovic bio je bjelas, pripadao je suprotnom politickom taboru, ali se, kako Tempo navodi u svojim Memoarima, na kraju razocarao u Pasica i radikale.
Porucnik crnogorske vojske Nikola Vukmanovic je kad se vratio iz Italije bio uhapsen i zatvoren od strane vlasti. Kad je osobodjen pripadao je tada najuticajnijoj stranci, Crnogorskoj stranci (federalistima) ciji je duhovni i fakticki vodja, te ideolog bio dr Sekula Drljevic. Nikolu Vukmanovica, zbog svog patriotizma i rojalizma, privrzenosti Crnoj Gori, njenim svetinjama i vrijednostima, vlasti su progonile i hapsile, a porodicu mu malteretirali i pljackali pokretnu imovinu (stoku) u Brcelima. Kasnije, je radio kao zidar da bi skolovao potomstvo. Zbog njegovih patriotskih (zelenaskih) stavova on je uhapsen i spoveden u zatvor nedaleko od Virpazara. Nije se htio odreci svojih patriotskih svjetonazora, pa su okupacione vlasti mislile da ce ga hapsenjem na to mogu prinuditi, ali on je ostao cvrst u svojim uvjerenjima. U zatvroru mu je nosila hranu da prezivi njegova supruga. Dvije godine je proveo u zatvoru i na kraju je pusten na slobodu. Nikolin brat Vaso je bio na potpuno suprotnim pozicijama od njega, a nikada se nijesu posvadjali. Nikola je bio clan i aktivista Crnogorske stranke (federalista) i bio je njen lokalni kandidat 1923. i 1925. godine. A njegov brat Vaso pripadao je Pasicevoj Narodnoj radilanoj stranci. Prepirao se sa bratom i govorio mu da je kralj Nikola »vise od 60 godina upravljao Crnogom Gorom i vodio Crnogorce u bojeve za pobjedu« i prigovarao bratu »kako ti mozes da budes sa radikalima i Pasicem? Zar Pasic nije glavni krivac sto crnogorska vojska nije zajedno sa srpskom bila na solunskom frontu«. Potom mu je isticao da je crnogorska vojska vodila »odlucnu bitku na Mojkovcu i omogucila srpskoj vojsci da se na vrjeme povuce preko Albanije i da se kasnije pojavi na Solunskom frontu« /Tempo, c. d. str. 29). Umro je kao crnogorski federalista, a njegov brat Vaso je sa samrtne postelje, porucivao Svetozaru Vukmanovicu Tempu, tridesetih godina XX vijeka, koji je u zatvoru bio kao komunista, ovo: »Kazite Svetozaru, da treba da se bori za ravnopravnost Crne Gore. Vise se ne moze sa ovim pasicevcima i pasicevskom politikom«. Tempo u Memoarima pise da je »poruka bila izraz njegovog razocaranja. Za nepunih deset godina od njegovog odusevljanja nije ostalo nista«. Tako je Nikolin brat Vaso dosao nakon deceniju i vise na politicke pozicije Nikole Vukmanovica.
Ako bi se uzelo ovo u obzir, onda bi logicnije bilo da je gospodin Cedomir Vukmanovic u Pokretu za nezavisnu evropsku Crnu Goru, a ne u taboru Amfilohija Radovica, Matije Beckovica, Zorana Zizica i njima slicnih. Znam da se to nece dogoditi, iako bi sa stanovista etike, pravde i istine trebalo i bilo pozeljno da gospodin Cedomir Vukmanovic napise jednu epistolu akademiku Jevremu Brkovicu u kojoj bi mogao reci i ovo: «Bio sam na krivom putu, oprostite mi i primite me u redove odbrane crnogorskog drzavnog i nacionalnog dostojanstva i casti».

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

GENERAL ĐURO JOVOVIĆ KAO ŽRTVA REŽIMA DINASTIJE KARAĐORĐEVIĆ



Djuro Jovovic je bio ozenjen Ruzom Nikolic, kcerkom Jevta Miletina Nikolica, sa kojom je zasnovao brojnu porodicu. Imao je dva sina: Marka i Mirka Jovovica, i cetiri kcerke Mariju, Ljubicu, Zorku i Jelenu. Brat Djura Jovovica bio je Milo Jovovic, koji je emigrirao u Rusiju, odakle je otisao u Italiju, u kojoj mu se gubi svaki trag


Crna Gora je 1918. godine postala zrtva ekspanzionizma, militarizma, agresivnog, ugnjetackog i despotskog velikosrpskog imperijalizma, politike terora i inkvizicije. Od kraja 1918. do 1941. godine rezim dinastije Karadjordjevic vladao je ognjem i macem u Crnoj Gori.
Covjek razapet na golgoti ideologije i politike tiranina - regenta i kralja Aleksandra Karadjordjevica bio je i poznati brigadni general crnogorske vojske, istaknuti patriota, rojalista i indipendista Djuro Jovovic. Ovo sto slijedi je prica o njegovoj sudbini.
Brigadir crnogorske vojske Djuro Jovovic, je sin cuvenog crnogorskoj junaka Novaka Ramova Jovovica. Djuro Novakov Jovovic rodjen je u Markovini (Cevo, Katunska nahija) 1872. godine. Umro je prirodnom smrcu 1929. godine u Niksicu. Zavrsio je oficirsku skolu i vojnu akademiju. Bio je jedno vrijeme komandant grada Niksica, a 1908. godine i predsjednik opstine Niksic, kao i pristalica Crnogorske Prave narodne stranke (pravasa), lojalne kralju Nikoli I Petrovicu Njegosu. Brigadir Djuro Jovovic borio je ponosno, cvrsto i hrabro za pravo, cast, slobodu i nezavisnost Crne Gore.
U Balkanskim ratovima ( 1912-1913) komandant je Niksicke brigade koja je bila u sastavu Zetskog odreda crnogorske vojske, kojim je komandovao crnogorski prijestolonasljednik knjaz Danilo Petrovic Njegos. Ucesnik je i prvog svjetskog rata (1914-1916) do vojnog sloma Crne Gore. Odan kralju Nikoli i crnogorskoj drzavi bio je jedan od glavnih organizatora Bozicnog ustanka 1919. godine, nakon cijeg sloma je bio emigrant u Italiji, te komandant crnogorske izbjeglicke vojske sa sjedistem u Gaeti 1920-1921. godine,i, najzad, ministar vojni u crnogorskoj izbjeglickoj vladi generala Anta Gvozdenovica (1922-1925).
Brigadir crnogorske vojske Djuro Novakov Jovovic je imao kucu u Mokroj Njivi u Niksicu, koja je sredinom 1919. godine, od strane srpske okupacione vojske i domacih izroda u sluzbi dinastije Karadjordjevic, opljackana, zapaljena i srusena. U knjizi »Nekoliko stranica iz krvavog albuma Karadjordjevica«, objavljenioj u Rimu 1921. godine, na strani 20. konastatuje se i to da su okupacione vlasti zapalile i »kucu generala Djura Jovovica u okolini Niksica«. U izjavi Milisava Nikolica, bivseg narodnog poslanika i potpredsjednika Crnogorske narodne skupstine i istaknutog ustanika i komite crnogorskog, te kapetana i komitskog cetovodje Radojice Nikcevica, koja govori o zvjerstvima nad crnogorskim narodom koje je pocinjela srpska vojska i bjelaski odredi, a koju su oni dali u Rimu 7. juna 1920. godine, navodi se i to da su srpske okupacione formacije 14. jula 1919. godine zapalile kucu generala Djura Jovovica.
Brigadir Djuro Jovovic je bio jedan od glavnih organizatora Bozicnog ustanka crnogorskog naroda 21. decembra 1918. godine protiv okupacije i aneksije Crne Gore sprovedene od strane Srbije. Zena i kcerke Djura Jovovica su, u vrijeme kad su okupacione vlasti pljacale i palile njegovu kucu, bile izbjegle van Niksica, jer im je prijetila opasnost po zivot. Kasnije je uhapsena zena brigadira Jovovica, Ruza Jovovic i sprovedena u zatvor, u kojemu je nekoliko mjeseci tamnovala. Porodica Djura Jovovica ostala je bez igdje icega u smislu sredstava za izdrzavanje. Jedno vrijeme, dok je Djuro Jovovic bio u Italiji, a zena mu Ruza u zatvoru, djeca su se bila sklonila i nalazila kod prijatelja i rodjaka. Pokusaji da se Ruza, kad je oslobodjena, sa djecom se prebaci kod muza u Italiju nijesu se ostvarili. Brigadir Djuro Jovovic se vratio iz progonstva 1925. godine, nakon dobijene amnestije od strane organa vlasti. Zivio je u Niksicu, u kojemu je 1929. godine i umro.
Uoci izbijanja ustanka, poslije 23. decembra 1918. godine ostali kod svojih kuca vojvoda Bozo Petrovic i vojvoda Djuro Petrovic i Marko Petrovic, te Marko Djukanovic i odmah su uhapseni. Sa ustanickim snagama poveli su oruzanu borbu Milisav (Misja) Nikolic i brigadir Djuro Jovovic. Poslije sloma ustanka, nakon nekoliko dana aktivnog ucesca u gerilskoj komitskoj borbi brigadir Djuro Jovovic je emigrirao u Italiju i bio jedan od komandanata crnogorske izbjeglicke vojske u Gaeti, dok je Milisav Nikolic ostao u sumi i kao komita nastavio gerilsku oslobodilacku borbu. Brigadir Djuro Jovovic je, nakon sloma ustanka, emigrirao za Italiju, po jednoj verzi preko Albanije, a po drugoj preko Hercegovine. Na taj nacin je izbjegao da ude uhapsen, zatvoren ili ubijen od strane organa i sile okupacione vlasti.
Postoje podaci da se brigadir Djuro Jovovic iz Italije vracao, prebacao u Crnu Goru da bi organizovao i izvodio gerilske akcije, odnosno, vopdio crnogorsku nacionalnu oslobodilacku borbu. Tako, okruzno Naclestvo Kraljevine S. H. S. Cetinje, pov. br. 584, od 8. VIII 1919. godine, u naredbi nacelniku sreza Cevo navodi da je od povrednika beogradske vlade za Crnu Goru Ivana Lole Pavicevica dobio depesu u kojoj se tvrdi da se na osnovu dobijenih informacija nalaze na podrucju Ceva i Cuca nalaze osobe koje su presle iz Italije i to divizijar Djuro Jovovic, Stevan Pavlovic i Janko Pesikan, te da su isti 7. avgusta 1919. godine zanocili u mjestu Proseni do i da namjeravaju da otidju u Cuce i Kobilji do, kao i da se pomenutom nacelniku cevskog sreza naredjuje »da preduzme potrebne mjere radi hvatanja i ubijanja odmetnika«. Takodje, Komanda Niksickih trupa, odnosno, njen komandant pukovnik Popovic, u depesi br. 353, poslatoj iz Niksica 13. avgusta 1919. Komandantu »Zetske divizijske oblasti« na Cetinju generalu Miloradu Mihailovicu navodi i ovo: »Izvesten sam da su presli iz Italije i da se sada nalaze u Zupi Niksickoj: brigadir Djuro Jovovic, Komandir Stevan Pavlovic, Kapetan Mato Todorovic i barjaktar Miloje Jovovic. Ovi odmetnici agituju kod neobavestenog naroda i pokrecu ga na bunu«.
Na spisku crnogorskih oficira koji se nalaze u Gaeti od 10. septembra 1919. godine iz Rima, pod brojem 2 navodi se djeneral Djuro Jovovic. Takodje, na spisku crnogorskih oficira i cinovnika u Gaeti 1919. godine pod brojem 10 navodi se brigadir Djuro Jovovic, koji je pripadao rodu pjesadije. Na tom spisku nalazi se ime Djurovog brata Mila Jovovica, potporucnika crnogorske vojske, takodje emigranta u Gaeti. Sin Djura Jovovic, Marko Jovovic, kao crnogorski komita pominje se kao redov koji se emigrirao u Italiju i bio u Gaeti kao crnogorski vojnik.
Dakle, zbog surovosti okupacionog rezima dinastije Karadjordjevic bio je primoran da ode u egzil general Djuro Jovovic sa svojim krvnim srodnicima da bi se politicki i vojno borio za pravo, cast i slobodu Crne Gore, koju su okrutno pogazile vojne i zandarmerijske snage pod okriljem rezima kralja Petra Karadjordjevica i sina mu regenta Aleksandra.
Potpukovnik Bogdanovic, Komandant Niksickih trupa, u izvjestaju Komandi »Zetske divizijske oblasti«, Pov. br. 321. od 27. II 1920. godine, navodi i to daje 23. februara 1920. godine iz Podgorice automobilom dosao sef misije americkog Crvenog Krsta pukovnik K. P. Fairklondih i izmedju 17 i 18 casova toga dana bio u Niksicu i Mokroj Njivi, dje je nasao familiju brigadira Djura Jovovica, koji je bio tada u emigraciji u Italiji. U tome izvjestaju srpski potpukovnik Bogdanovic navodi da je pukovnik Fairklondih dosao sa zadatkom »da ispita materijalno stanje ove porodice, ciji sin Marko Jovovic, doskora bio u sumi, predao se vlastima, a da nije zatvaran«. U tome izvjestaju stoji i to da je pukovnik Fairklondih »cinio ovo ispitivanje bez znanja okruznog nacelnika, a kako izgleda, ovo je cinio po zahtjevu Djura Jovovica preko nekog – stranog drustva Crvenog krsta« .
Prvobitno crnogorski emigranti koji ce ciniti jezgro iz kojeg se formirati crnogorska izjeglicka vojska bili su smjesteni u selo Kave kod Rima. Crnogorska vojska formirana jeu Italiji tokom marta 1919. godine u Gaeti kod Napulja. Za komandanta crnogorske vojske postavljen je komandir Petar Lekic. Cim je iz Crne Gore stigao u Gaetu komandat crnogorske vojske postao je 6. aprila 1919. godine brigadir Andrija Raicevic. On je umro 27. septembra 1920. godine u jednom sanatorijumu u Brikstenu, a sahranjem je 29. septembra 1920. godine na tamosnjem groblju. Na grob Andrije Raicevica polozili su vijenac predstavnici Vlade, crnogorski oficiri i vojnici iz Gaete. Od prvih mjeseci 1919. godine brigadir Djuro Jovovic je bio u Gaeti. Kad je Andrija Raicevic bio komandant crnogorskih trupa u Italiji Djuro Jovovic je 1919. godine bio njegov zamjenik, a jedno vrijeme bio je i zastupnik komandanta. Andriju Raicevica je na polozaju komandanta crnogorske vojske u Italiji naslijedio 1920. godine brigadir Djuro Jovovic, koji je na tom polozaju ostao do sredine 1921. godine. Crnogorska vojska u Italiji svoje djelove imala je u obliznje mjestu koje se zvalo Formija. Formacije crnogorske vojske bile su i u Paduli, Sulmonu, Fonte Dz Amore, Vikotiju. U Gaeti je ostala »Komanda Crnogorskih Trupa«. Crnogorska i italijanska vlada su u Rimu 30. jula 1919. godine zakljucile vojnu konvenciju kojom je regulisano formiranje, stacioniranje i izdrzavanje crnogorske vojske. U ime crnogorske Vlade kao njen zastupnik konvenciju je potpisao Velimir Ramadanovic, generalni konzul Kraljevine Crne Gore u Rimu, dok je u ime italijanske vlade potpisao njen Ministar vojni.
Brigadir Djuro Jovovic je bio Komandant crnogorske izbjeglicke vojske, stacionirane u Italiji, 1921. godine, u vrijeme nakon zakljucena Rapalskog ugovora (12. novembra 1920. godine u Rapalu-izletistu kod Djenove) izmedju Italije i Vlade Kraljevine SHS i smrti kralja Nikole 1. marta 1921. godine. Italija, priznavsi u pogodbi sa beogradskom vladom Kraljevinu SHS, odlucila je da obustavi izdrzavanje crnogorske vojske, da je razoruza i rasformira i da protjera crnogorske emigrante sa svoje teritorije. U vrijeme kad se pristupilo razoruzanju i rasformiranju crnogorske vojske u Italiji, njen komandant Djuro Jovovic je otisao za Rim, dje je bilo sjediste crnogorske Vlade, a komandu nad crnogorskom izbjeglickom vojskom kao zastupnik komandanta preuzeo je komandir Krsto Zrnov Popovic. Crnogorska vojska i Italiji je potom ubrzo razoruzana i rasformirana, a proljeca 1922. godine crnogorski emigranti su uglavnom bili prinudjeni da napuste tlo Italije.
General Djuro Jovovic je ostao u emigraciji do 1925. godine, kada je Crnogorska Vlada u progonstvu pod predsjednistvom generala Anta Gvozdenovica i formalno prestala da postoji. Vratio se u Kraljevinu SHS i dobio politicku amnestiju u vrijeme kad je sudbina Crne Gore vec odavno bila zapecacena.
Za stete koje mu je rezim Karadjordjevica nanio u pogledu unistavanja i pljackanja njegove imovine nije nikada dobio satisfakciju ili nadoknadu. Uostalom, za sve stete koje su Karadjordjevici nanijeli Crnoj Gori od 1918. do 1941. godine nikada nijesu platili reparacije. Naprotiv, i ratne reparacije, koje su pripadale Crnoj Gori iz provg svjetskog rata, voljom dinastije Karadjordjevica otete su i pripale su Srbiji.

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

KAKO SU SRPSKI ŽANDARMI 1929. GODINE UBILI CRNOGORSKOG KOMITU RADOŠA BULATOVIĆA – ĐEDA PREDRAGA BULATOVIĆA



Novak ADŽIĆ: NESLAVNI UNUK SLAVNOGA ĐEDA



Direktni krvni srodnik i predak u pravoj liniji (djed) Predraga Bulatovica, aktuelnog predsjednika opozicione Socijalisticke narodne partije, bio je Rados Bulatovic, istaknuti crnogorski patriota i komitski borac za slobodnu i nezavisnu drzavu Crnu Goru. Ubijen je od strane srpskih zandara 8. marta 1929. godine u selu Ravni u blizini Morackog Manastira. Bio je gerilski borac protiv velikosrpske okupacije i aneksije Crne Gore sprovedene 1918. godine. Borio se protiv rezima ognja i maca kojeg je personifikovala dinastija Karadjordjevic i njihovi eksponenti u Crnoj Gori.
Crnogorska istorija prepuna je primjera da potomci nijesu dostojni svojih predaka. U politickom, drzavotvornom i nacionalnom smislu aktuelni neformalni vodja opozicije u Crnoj Gori Predrag Bulatovic eklatantan je primjer kontroverznosti u odnosu na ono za sto se borio i stradao njegov djed Rados Bulatovic. Mnostvo dokaza to potvrdjuje. Kao egzemplar navescu samo to da je Predrag Bulatovic imao nesto vise od politickog senzibiliteta za potez njegovog kolege iz SNP Zorana Zizica, koji je odusevljeno i u janjicarskom stilu docekao povratak potomaka dinastije Karadjordjevic u Beograd i predao im kljuceve dedinjskog »Belog Dvora«. Glas otpora ili protesta od Predraga Bulatovica se tada niti ikada nije cuo, iako je to bilo logicno s moralne osnove ocekivati, s obzirom da je rezim Aleksandra Karadjordjevica (Palikuce) na brutalan nacin likvidirao njegovog djeda Radosa Bulatovica i djedjovljevog brata Draga Bulatovica i mnoge ugledne prvake iz rovackog bratstva Bulatovica. Zbog politicke trgovine zaboravio je Predrag Bulatovic na dug prema svojim slavnim precima, koji su se zrtvovali za slobodu Crne Gore. To sto se djed Predraga Bulatovica – Rados Bulatovic- po crnogorskim sumama junacki borio za pravo, cast, slobodu i nezavisnost Crne Gore njegovom unuku nimalo ne smeta i ne obavezuje ga sto je politicki vodja ovdasnje i ovovremene prosrpske opozicije u Crnoj Gori koja se izjasnjavaju protiv nezavisnosti i medjunarodnog subjektiviteta crnogorske drzave. Rados Bulatovic je bio gvozdeni borac protiv velikosrpskog hegemonizma, unitarizma i tiranije, a njegov unuk Predrag Bulatovic je, direktno i indirektno, promotor velikosrpske asimilatorske ideologije, kojoj je osnovni cilj da potre drzavnost Crne Gore i ruinira i podrije crnogorski nacionalni identitet. Politicki i ideoloski zagrljaji Predraga Bulatovica i srpskog okupacionog mitropolita u Crnoj Gori Amfilohija Radovica ocigledno i notorno to dokazuju. Amfilohije je Bulatovicev ideolog i zla kob crnogorske opozicije.
Posljednji crnogorski gerilci, komiti koji su stradali, herojski izginuli za slobodu, samostalnost i nacionalno dostojanstvo Crne Gore bili su braca Rados i Drago Bulatovic iz Smailagica polja, kod Kolasina. Oni, kao istaknuti crnogorski junaci iz Rovaca, likvidirani su od strane srpskih okupacionih oruzanih formacija 8. marta 1929. godine u selu Ravni, u blizini Morackog manastira. Braca Rados i Drago Bulatovic su punih 12 (dvanaest) godina bili u sumi kao komiti, kako u doba austrijske, tako i u vrijeme tadasnje srpske okupacije. Oni su rjesenjem Ministra unutrasnjih djela Kraljevine SHS bili oglaseni hajducima i ucijenjeni sa 100.000 dinara. Policijske vlasti su za njima raspisivale potjernice, organizovale potjere i obecavale velike novcane nagrade onima ko ih uhvati, prokaze vlastima ili ubije. Njihov bi unuk da ga pocem zapadne raspisivao potjernice za borcima za crnogorsku drzavnost i nacionalni identitet!
Braca Rados i Drago Bulatovic iz sela Smailagica polja kod Kolasina stradali su kao crnogorski komiti marta 1929. godine u selu Ravni u blizini Morackog manastira. O njihovoj pogibiji, borbi u zapaljenoj kuci sa brojnim srpskim zandarima, koja kao da je imala filmski scenario, pisala je beogradska » Politika « od 13. marta 1929. godine, br. 7495 na strani 8. Osvrnucu se na ono sto smatram da je relevantno iz teksta kojeg je objavila »Politika«. U tom zapisu stoji i ovo: » Interesantna je sudbina ova dva odmetnika koji su poslije dvanaest godina zivota u sumi najposlije platili zivotom. Rados Bulatovic iz sela Smailagica polja, cija je kuca udaljena jedva tri kilometra od samog Kolasina, bio je imucan, bogat seljak. Medju seljacima i svojim bratstvenicima bio je osobito postovan. Sa svojim bratom Dragom, i jos nekoliko desetina rodjaka Bulatovica, odmetnuo se u sumu jos za vrijeme austro-ugarske okupacije. Taj period njegovog komitovanja bila je cisto nacionalne prirode, jer je Rados sa drustvom bio neumorni zastitinik svoje okoline, a nemilosrdni sudija austrijskim vojnicima i njihovim spijunima, koje je bez sazaljenja ubijao.
Prvih dana poslije ujedinjenja, svu su vlast za dugo vremena po crnogorskim varosima imale komite. Oni su ulazili u varos kao neka vrsta oslobodilaca. Medju prvim odmetnicima ili kako su tada nazivani komitima, koji su u Kolasin dosli, bio je i Rados Bulatovic. Bez sumnje medju svim tim ljudima koji su u masama dolazili iz sume najrazboritiji bio je Rados Bulatovic. a od svih komita gradjana kolasinskih on je bio najsimpaticniji i u njega su imali najvise povjerenja.
Medjutim, uticaj separatista, obecana cast, cin i slava, od njega su ubrzo napravili najveceg pobornika za crnogorsku samostalnost. Jos 1919. godine dosao u sukob sa vlastima, i jedne noci opkoljen kod svoje kuce od deset zandara, u borbi bio je ranjen na sest mjesta, i sto je najinteresantnije, uspio je da tako ranjen umakne zandarima«. Primjecuje se da ovdje »Politika« daje svoj politicki sud o uvjerenjima Radosa Bulatovica, koji je determinisan cinjenicom da njegovi politicki stavovi i komitska borba nije korespondirla sa ideologijom i politikom cije je interese ona kao srpska novina zastupala. Naprotiv, politicka uvjerenja i gerilska borba Radosa Bulatovica bili su temeljito oprecni politickoj doktrini cije je ciljeve i interese promovisala »Politika«. Cinjenica je da se Rados Bulatovic borio za crnogorsku drzavnu samostalnost, ali samosvjesno, iz svojih uvjerenja, a ne pod uticajem bilo koga ili bilo cega. »Politika« u svojemu tekstu dalje navodi i ovo:» Od tada je proteklo dosta vremena. Poslije amnestije politickim odmetnicima u Crnoj Gori, njegovi rodjaci i drugovi tokom 1921 i 1922. godine predali su se vlastima. Jedini Rados sa svojim bratom Dragom ostao je i dalje u sumi«. Da se zapaziti da, »Politika« ovdje pravi previd: namjerno ili nepaznjom: jer je cinjenica, istorijski provjerena, da se nijesu svi crnogorski komiti iz bratstva Bulatovica nakon amnestije predali vlastima. Neki jesu, a neki i nijesu. Neki su se predali, neki su uhvaceni, a neki su bili van domasaja vlasti, jer su bili emigrirali u inostranstvo.
»Politika« konstatuje da su svi pokusaji da se Rados Bulatovic privoli na predaju propali. Ona pise i ovo: » Prije nekoliko godina pokupili su se svi vidjeniji judi i prvaci iz sreza i pozvali Radosa s bratom na pregovore. Cilj ovih pregovora bio je da se na lijep nacin sklone na predaju. Na zakazano mjesto udaljeno nekih dva do tri kilometra od varosi oni su dosli. U oznaceni sat pojavio se Rados. Njegov stas i siroka ramena pokazivale je snazan sastav, njegova bluza od uniformi bivsih crnogorskih oficira jedva se vidjela od bezbroj unakrsno opasanih redenika. Gusta brada davala mu je izgled pustinjaka, iza poluspustenih trepavica sijale su njegove sitne oci neobicnim sjajem. Sa kratkom puskom u ruci i u pripravnom stavu on je pristupio jednom po jednom i sa svima se iz reda ljubio.
Vidjeni ljudi, vecinom njegovi bivsi oficiri iz rata, nagovarali su ga, da se okane uzaludnog komitovanja, i nemirnog sumskog zivota, nego da se posveti opustjeloj kuci i njivama. Poslije diskusije od neka dva sata, Rados je okupljenim postavio ultimatum, da mu zagarantuje nosenje oruzja, da mu drzava da neku naknagu u novcu za pretrpljene stete za vrijeme boravljenja u sumi«, navodi »Politika«. Za Radosa Bulatovica ona tvrdi da je vazio za » najveceg pobornika za crnogorsku samostalnost«, te da je u svojemu uvjerenju » borca za crnogorsku slobodu isao cak dotle da i drzavi postavlja ultimatume«. Svi pregovori sa Radosem i Dragom Bulatovicem, te pozivi na predaju ostali su bez rezultata. »Politika« navodi da je ovaj crnogorski komitski vodja, nekoliko godina prije nego sto je ubijen, »demonstrativno prekinuo pregovore i prema tome objavio rat drzavi. Sa puskom na gotovs, korak po korak u nazad, on je ostavio gradjane dovikujuci: Zbogom, meni je mjesto u sumi! Na vrhu susjednog brdasceta njegov brat Drago sa puskom u ruci osiguravao mu je odstupnicu. Od tada pa sve do danas njih dvojica su ostali u odmetnistvu. Pricalo je da su krstarili iz jednog sreza u drugi. U kolasinskom srezu, posljednjih godina koliko se zna nijesu nikome nikakva zla ucinili a pricalo se da su u drugim srezovima narocito u niksickom i andrijevackom, ucestvovali u napadima sami ili u zajednici sa odmetnicima iz drugih srezova. Prije dvije godine ucijenjeni su Rados i Drago sa po 50.000 dinara.
Komandir kolasinske zandarmerijske cete kapetan g. Milojko Uzelac neprestanim potjerama sa svojim zandarima onemogucio im je dolazak u blizini Kolasina. Pronosile su se verzije kako su vidjeni sad u Metohiji, sad u Katunskoj nahiji i tako dalje. Govorilo se cak, da su oni davno vec presli u Italiju. Ali je kapetan Uzelac sa svojim zandarima najbolje znao za njihovo kretanje«, pisala je ondasnja » Politika«.
Evo, kako su braca Bulatovici, prema pisanju beogradske »Politike«, ubijeni. Ovu verziju njihove pogibije, kako pise »Politika«, ispricali su zandari koji su ucestvovali u operaciji njihove likvidacije. Naime, po naredbi komandira kolasinske zandarmerijske cete zloglasnog kapetana Milojka Uzelca vrsene su potjere za komitima Radosem i Dragom Bulatovicem. Njihovom likvidacijom rukovodio je izvjesni narednik Dujmovic sa cetrnaest zandara. U selu Ravni marta 1929. godine u zoru stigao je narednik Dujmovic sa zandarima. U jednoj kuci pored puta bili su Rados i Drago Bulatovic. Prolazeci pored te kuce, koja je pripadala tamosnjem seljaku Djukicu, pise »Politika«, narednik Dujmovic i zandar sa njim » uputili su se prema kuci. Narednik je prvi otvorio vrata i usao, a za njim i zandar. U kuci su nasli domacina sa zenom i sa njihovo cetvoro sitne djece, koji su zivjeli u najvecoj bijedi. U razgovoru sa domacinom naredniku se ucini sumnjivim jedan sum, koji je dolazio sa tavana kuce. – Ko ti je gore ?-upitao je domacina. Kako mu je ovaj dao zbunjen i nejasan odgovor, narednik se popeo do ulaska tavana, gdje je ugledao dva toliko trazena odmetnika. Prema pricanju narednikovom, Rados je opazivsi ga pucao na njega, ali metak nije upalio. Narednik i zandar uspjeli su srecno da umaknu napolje i zauzmu poziciju iz koje su imali na oko vrata od kuce. Odmah za tim narednik je dao signal zvizdaljkom, i za kratko vrijeme bili su svih cetrnaest zandara na okupu. Kucu su sa sviju strana opkolili i zauzeli dobre zaklone. Kada su se vec bili rasporedili, zandari su glasnim dozivanjem pozivali Radosa i Draga na predaju. Ali oni za to nijesu htjeli ni da cuju« navodi »Politika«. Prema njenom pisanju, svi pozivi na predaju bili su uzaludni. List tvrdi da su cak i slati neki mjestani kao pregovaraci, ali sve je to bilo bez rezultata. Prema pisanju »Politike«, Rados Bulatovic je jednom od njih rekao: »Dvanaest godina ja sam komitski vojvoda, napadale su mene i vece grupe zandara pa su se lijepo uvijek proveli«. Poslije propalih pregovora, »Politika« navodi, »odmah zatim nastala je puscana paljba. Zandarmi su iz pocetka pucali po vrhu kuce da bi se oni u kuci uvjerili u njihovu nadmocnost. Poslije uzaludnog puskaranja od jednog sata i vise zandari su posljednji put pozvali Radosa i Draga na predaju. Ali oni su iz kuce odgovorili: - Tornjajte se odatle! Narednik je zatim dozvao domacina Djukica i poslao ga u obliznju kucu da donese pola kila petroleuma. Kad se on vratio sa petroleumom narednik mu je naredio da pospe petroleum po kuci, s polja, a zatim da kucu zapali.
Siromah Djukic htio ne htio morao je da poslusa naredbu, te je tako sam sopstvenu kucu zapalio. Cim je vatra uzela maha, puskaranje je ponovo nastalo sa obadvije strane. Dovedeni tako u skripac, Rados i Drago zbog vatre bili su primorani da napuste kucu i izacu napolje. Rados je prvi izasao na vrata, uspio je da opali nekoliko metaka u pravcu zaklonjenih zandara, a zatim je bio srusen plotunom. Drago je od prvih plotuna na nekoliko mjesta bio ranjen a onda je stao da bjezi prema potoku. Ali su ga docekali zandari koji su bili sa druge strane kuce i plotunima oborili « , pise » Politika «. Isti list navodi da je, iza toga izvrsen od strane civilnih i vojnih vlasti uvidjaj. Uvidjaj su vrsili, po pisanju »Politike«, sudija M. Radevic, poglavar sreza R. Milosevic, kapetan zandarmerije M. Uzelac, sreski ljekar dr B. Milic i jos nekolicina, i kod ubijenih komita » nijesu nasli nista niti od novaca niti od drugih stvari, osim municije, koje su imali dovoljno. Rados je imao italijanski kratki karabin i na kundaku urezano: R.B. komitski vojvoda 12 godina«. Ljekar koji je, kako pise »Politika«, vrsio obdukciju konstatovao je da je Rados bio fizicki bolestan, a Drago fizicki zdrav, kao i to » da Rados za posljednja cetiri dana nije nista jeo jer mu je stomak bio potpuno prazan. Drago je takodje bio praznog stomaka, ali je ipak posljednih dana morao nesto jesti i to vrlo malo«. U tom clanku »Politika« konstatuje da je Rados prije nekoliko godina boravio u Italiji i da mu » otuda puska potice«, konstatuje se, uz ostalo u pomenutom srpskom listu.
Tok pogibije brace Radosa i Draga Bulatovica naveo sam prema pisanju beogradske » Politike«, buduci da ne posjedujem, da nijesam uspio pronaci arhivski dokument koje bi sve ovo prikazivao u drugacijem svijetlu i smislu. Ali, u vezi sa pisanjem »Politike« o njihovoj pogibiji hocu da kazem nekoliko stvari: Najprije, ne sumnjam da je beogradska »Politika« pisala o njihovoj pogibiji na osnovu policijskih izvjestaja. Dalje, opravdano se moze konstatovati da je policijski izvjestaj o njihovoj pogibiji bio u funkciji politike ondasnjeg rezima. Potom, tekst »Politike« o pogibiji Radosa i Draga Bulatovica, s obzirom na diktatorski, represivni, despotski i inkvizitorski karakter ondasnjeg vladajuceg establismenta, ciji su oni bili protivnici, po prirodi stvari, morao je proci kroz ruke cenzora. Podsjecam, u diktaturi nema slobode za druge vec samo za diktatora. Sve je, pa i stampa, potcinjena njegovoj volji, koja je neprikosnovena, neporeciva. Tako je bilo i u doba vladavine najprije regenta a potom i kralja Aleksandra Karadjordjevica, kada su svirepo ubijeni borci za crnogorsku slobodu i nezavisnot vitezovi Rovaca braca Rados i Drago Bulatovic. To znaci da je stampa pisala po volji ondasnjih centara vlasti i moci. Najzad, »Siromah Djukic«, o kojem pise »Politika«, a u cijoj su kuci i na cijem su imanju ubijeni Rados i Drago Bulatovic, u selu Ravni u blizini Morackog manastira bio je u stvari Milija Perov Djukic, koji je vazio za jednog od njihovih jataka (a jatak je onaj koji pomaze i skriva). Kuca Milije P. Djukica bila je njihovo skroviste.
Moze se jos nesto reci o tome kako su, prema izvorima i saznanjima kojima raspolaze ovaj autor, junacki izginuli braca Rados i Drago Bulatovic, dva posljednja crnogorska komita i rodoljuba u gerilskoj borbi za drzavno i nacionalno dostojanstvo Crne Gore, pravo, cast i slobodu crnogoraskog naroda.
Braca Rados i Drago Bulatovic su se, kao vitezovi iz Rovaca, borili hrabro, istrajno, stameno i prkosno do smrti protiv okupacije i aneksije svoje domovine Crne Gore. Nema nikakve sumnje da su se braca Rados i Drago Bulatovic odrzali vise od deceniju kao komiti zato sto su imali veliko uporiste u narodu i njegovu podrsku. Borili su se zajedno i otisli u smrt zajedno.
Ali, i pored cinjenica da su zivjeli i borili se kao gorski vukovi vise od deceniju i da su imali svoje brojne jatake na raznim mjestima, nijesu se objektivno mogli spasiti smrti ili robije koju im je tada namijenila vlast izuzev da napuste zemlju, emigriraju. A to oni nijesu mogli ili nijesu htjeli uraditi. Vlasti su na razne nacine i razlicitim sredstvima nastojale da ih uhvate ili likvidiraju. U tom smislu su za njihovu likvidaciju vlast je angazovala i svoju spijunsku mrezu. Vlast je u akciju stavila svoje dostavljace, konfidente, spijune, uljeze, uhode, kojih je svuda i u svakom drustvu bilo i ima ih, a koji za njih, po narudzbi, revnosno obavljaju zadatke sa naknadom ili bez nje.
Tesko se moze odoljeti utisku da su vlasti preko svojih spijuna obavijestene o tome dje se nalaze braca Rados i Drago Bulatovic. Na taj utisak nas, indirektno, upucuje i Milovan Djilas pricom u svojemu romanu memoarskog karaktera »Svetovi i mostovi«, Povijesti u tri knjige, I i II, treca knjiga, Cetvrti dio, Bdijeja, Matica Srpska, 1997. U njemu Djilas pominje imena »brace Radosa i Draga«. Posto je, ipak, rijec o knjizevnom djelu, a ne o relevantnom istorijskom izvoru, ne moze se sa sigurnoscu utvrditi da li su pomenuti Djilasovi literarni likovi imaginarni ili realni. Ali, i pored te racionalne rezerve, postoji oboriva pretpostavka da je Djilas u tom svom romanu kroz literarne likove »brace Radosa i Draga« napravio aluziju na stvarne istorijske figure i licnosti bracu Radosa i Draga Bulatovica. Medjutim, to moze, ali i ne mora da bude tacno. Zato to treba uzeti hipoteticki, uslovno, kada se vrsi interpretacija i utvrdjivanje identiteta likova iz tog Djilasovog djela. Ali, pretpostavimo da je osnovano tumacenje da su Djilasovi likovi iz romana »Svetovi i mostovi« »braca Rados i Drago« stvarni braca Rados i Drago Bulatovic. To nam Milovan Djilas implicitno sugerise pomenutim svojim djelom. Naime, Milovan Djilas pise da su »braca Rados i Drago« bili odmetnici, te da je »njihova druzina u prvim danima ujedinjenja pobila desetak zandara, koji su prodrli u njihov zabiti zavicaj, a potom su se s vecinom plemena nekoliko dana odupirala vojsci i ujedinjaskim odredima«. Djilas potom konstatuje i ovo: »Za razliku od drugih odmetnika, braca nijesu ni okupili druzinu, niti se nekoj druzini prikljucili, nego su cetovali sami i veoma povuceno, tako da su im vlasti tesko ulazile u trag«. Djilas pise da su oni »vazili za hrabre i oko njihovog imena - bili su se u narodnim predstavama spojili u jedan pojam, a ako ne i u jednu licnost - sirila se posebna tajanstvenost: bli su prisutni svugdje i nigdje, pa tako sirili stravu, iako se nijesu svetili za potkazivanja i gonjenja... Nerazdvojni kretali su se mahom nocu i zimovali po zemunicama i prasumama. Zajedno su i poginuli, izdani od jataka prokusanog na mukama i u zlodjelima - desetak godina poslije dogadjaja ispricanih u ovim zapisima... Njihov zivot bi mogao biti cudesna prica o bratskoj ljubavi, o strastima lova na ljude i pozvijerivanju covjeka u borbi za zivot i ideju«, navodi Djilas. Pod uslovom da je tacno, da su »braca Rados i Drago« ubijeni zato sto ih je izdao jatak koji je na to primoran jer je bio izlozen »mukama i zlodjelima«, zasigurno, sjenka sumnje za prokazivanje ne moze pasti na covjeka u cijoj kuci i na cijem su imanju su oni ubijeni.
Na osnovu posjedovanja potrebnih informacija o tome dje se nalaze braca Rados i Drago Bulatovic od strane organa vlasti donesena je odluka da se uputi brojna zandarmerijska grupa koja je namijenjena njihovom hvatanju ili likvidaciji. U selu Ravni u blizini Morackog manastira prispjeli su zandari i opsadirali kucu Milije Perova Djukica, jer su vec imali informacije da se tu nalaze braca Rados i Drago Bulatovic. Prema tvrdnjama unuka pomenutog Milije Perova Djukica, zandari su njegovog djeda Miliju Perova Djukica, koji je bio vlasnik kuce u kojoj su se nalazili braca Rados i Drago Bulatovic, prisilno odveli od kuce i vezali za jedno jabukovo stablo. Sve se to zbivalo rano izjutra 8. marta 1929. godine. Ostale clanove porodice Milije P. Djukica, i to poluobucene, primjenom sile, natjerali su da napuste kucu. »Znajuci o kakvim se junacima radi, narednik Dujmovic sa zandarima nije smio otici u kucu, vec su istu zapalili. Kucu je bilo lako zapaliti, jer je krov bio prekriven slamom, kao vecina kuca u to vrijeme«, navodi unuk Milije P. Djukica. On demantuje pisanje »Politike« da je njegov djed sopstvenom rukom morao zapaliliti svoju kucu, tvrdeci da su kucu zapalili zandari, te da je kuca izgorela u plamenu, kao i pokucstvo, stala i petoro govedi (krava). On u pomenutom clanku tvrdi da je njegov djed Milija P. Djukic imao sestoclanu porodicu i da ona tada nije zivjela »u najvecoj bijedi«, kako je pisala odasnja »Politika«, vec da je u bila solidnog imovnog stanja. On navodi da su ubistvo brace Radosa i Draga Bulatovica, Milija P. Djukic i njegova supruga tesko podnijeli i da su ubrzo iza toga umrili. Potomci bracnog para Djukic, tri sina i scer poslije smrti svojih roditelja zivjeli su veoma tesko, tvrdi u »Pobjedi« Vidoje Djukic sa Cetinja.
Istinita prica o pogibiji Radosa i Draga Bulatovica sama po sebi sve govori. To sto Predrag Bulatovic, realno gledano, to zna a ne obavezuje ga nista u smislu da se zalaze za ocuvanje i afirmaciju crnogorske drzave i nacije dodatno govori o njegovom konvertitskom i lukrativnom politickom profilu. Bilo kako bilo, u svojoj politickoj karijeri Predrag Bulatovic nosi pecat nedostojnog unuka u odnosu na dostojnog i slavnog djeda!

PRIJEDLOG REDAKCIJE CKL-a ODBORNICIMA KOLASINSKE OPSTINE

Postovana gospodo,
objavljivanjem teksta NESLAVNI UNUK SLAVNOG DjEDA, poznatog crnogorskog publiciste Novaka Adzica, zelimo da Vas podsjetimo na licnost Radosa i Draga Bulatovica, dva velika covjeka iz vaseg kraja, dva casna borca protiv srpske okupacije Crne Gore 1918. godine. Znamo da niko od Vas ne zna pravu istinu o zivotu i smrti brace Bulatovica – Radosa i Draga, Crnogoraca sto ne pristadose na pripajanje Crne Gore Srbiji, vec uzese pusku i postase komiti – veliki, najveci, borci za cast, slavu i oslobodjenje Crne Gore.
Postovana gospodo,
ako je komunisticki rezim poduplao tamu zaborava na borbu crnogorskih komita, ucinio sve, kao i onaj prethodni velikosrpski, da ta nadcovjecanska borba ostane nepoznata dolazecim generacijama gradjana Crne Gore, Vi ne bi morali, gledano istorijski ne bi ni smjeli, podrzavati i nastavljati velikosrpsko-komunisticke slojeve tame i zaborava kada je rijec o viteskoj borbi crnogorskih komita.
Postovana gospodo,
predlazemo Vam da se izborite za posmrtno dostojanstvo crnogorskih komita, posebno brace Bulatovic, Radosa i Draga – da njihova imena casno ponese jedna ulica u njihovom Kolasinu, kojemu sluze na veliku istorijsku cast imena Radosa i Draga Bulatovica!

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

DR DRAGIŠA MIJATOVIĆ (1900-1941) – CRNOGORSKI PATRIOTA I INDEPENDENTISTA


»Radujem se vaskrsu Crne Core, ali se nista manje ne radujem sto je Beogradu za vazda oduzeta mogucnost da se кocka sudbinom Crne Gore«
dr Dragisa Mijatovic
(»Zeta« br. 28, Podgorica, 29. maja 1941. godine, str. 1)


Dr Dragisa Mijatovic rodjen je 1900. godine u Gornjoj Moraci. Stekao je univerzitetsku diplomu pravnika i titulu doktora pravnih nauka. Po zavrsenim studijama na Pravnom fakultetu radio je kao pripravnik i administativni cinovnik u Okruznom sudu u Cacku. Potom je otvorio advokatsku kancelariju u Podgorici. Uspio je da dodje tokom tridesetih godina XX stoljeca na polozaj predsjednika Advokatske komore za Crnu Goru. Bio je angazovan politicki, najprije kao clan, a zatim i kao jedan od vodja Crnogorske stranke (federalista). Kao mladi intelektualac, Dragisa Mijatovic je jos u studentskim danima bio aktivista u pokretu crnogorskih federalista. Pisao je clanke politickog, strucnog i publicistickog sadrzaja. Bio je jedan od saradnika lista »Crnogorac«, zvanicnog glasila Crnogorske stranke, a potom i podgorickog lista »Zeta«, koji je, od 1930. do 1941. godine, fingirao kao nezvanicno glasilo Crnogorske stranke. U politickoj karijeri dr Dragisa Mijatovic bio je aktivni sudionik u borbi protiv velikosrpskog centralizma i unitarizma, te hegemonisticke politike dvora Karadjordjevica, inaugurisanih Vidovdanskim Ustavom iz 1921. godine i Ustavom Kraljevine Jugoslavije iz 1931. godine. Bio je osvjedoceni politicki borac protiv rezima i diktature kralja Aleksandra Karadjordjevica, temeljno privrzen crnogorskom drzavnom i nacionalnom bicu.
Od sredine dvadesetih godina XX vijeka pa do aprilskog sloma Jugoslavije 1941. godine, Dragisa Mijatovic je zastupao stanoviste da Crna Gora treba da bude ravnopravni federalni subjekt u Kraljevini Jugoslaviji. Na parlamentarnim izborima za Skupstinu Kraljevine SHS u Beogradu, odrzanim 11. septembra 1927. goidne (na kojima su crnogorski federalisti osvojili dva poslanicka mandata - poslanici Mihailo Ivanovic i dr Sekula Drljevic-) na kandidatskoj listi za srez Niksicki bio je istaknut kao nosilac liste Dragisa Mijatovic.
Kad se Jugoslavija raspala 1941. godine u aprilskom ratu, dr Dragisa Mijatovic se, kao crnogorski patriota, nacionalni i drzavotvorni ideolog i pregalac, zalagao da Crna Gora treba da se obnovi kao nezavisna i suverena drzava. Kad je Italija okupirala aprila 1941. godine Crnu Goru, dr Dragisa Mijatovic je oprezno i uslovno prihvatio saradnju sa italijanskim vlastima u granicama nacionalne casti i dostojanstva. Dr Dragisa Mijatovic je i kao licnost iz vrha Crnogorske stranke pripadao umjerenom krilu indipendista i po politickim uvjerenjima bio je vrlo blizak stavovima dr Novice Radovica. Oni su sa skepsom i podozrenjem gledali na propagandne floskule o italijanskom prijateljstvu i nijesu ulazak italijanskih trupa u Crnu Goru pozdravili kao oslobodjenje. Grupa crnogorskih independentista dr Novice Radovica i dr Dragise Mijatovica sa nepovjerenjem je gledala na kurs italijanske politike prema Crnoj Gori, cemu je znatno doprinijelo lose iskustvo sa italijanskom politikom u odnosu na crnogorsko pitanje u vrijeme nakon 1918. godine. Oni su bili za politiku sto manjeg uplitanja Italije u sudbinu crngorske drzave, ali takvo shvatanje u onim okolnostima nije bilo realno. Dr Novica Radovic i dr Dragisa Mijatovic su se zalagali za restauraciju nezavisne i suverene crnogorske drzave u granicama koje su bile predvidjene Londonskim ugovorom iz 1915. godine. U pocetku su dr Novica Radovic, dr Dragisa Mijatovic, Petar Plamenac, Risto Radovic i jos nekolicina clanova Glavnog odbora Crnogorske stranke bili protiv rjesavanja crnogorskog pitanja u uslovima okupacije, ali su oni predstavljali manjinu. U stranci su prevagu odnijeli ljudi okupljeni oko tvrdog i radikalnog indipendistickog krila ciji su vodji bili dr Sekula Drljevic i Jovo Popovic.
Dr Novica Radovic i dr Dragisa Mijatovic nijesu italijansku okupaciju 1941. godine docekali s poklicem »Srecna Vam sloboda, Crnogorci«, ali jesu je smatrali oslobodjenjem od dotadasnje velikosrpske okupacije. Oni su u ime podgoricke grupe prvaka Crnogorske stranke otisli 1. maja 1941. godine na Cetinje i zatrazili da se sazove Glavni odbor stranke koji treba da donese odluku o ponasanju Crnogorske stranke u novonastaloj situaciji. Insistirali su da se brze radi na formiranju Crnogorske Vlade, u kojoj bi kao ministri bili: Jovo Popovic, Novica Radovic, Dragisa Mijatovic, Dusan Vucinic, advokat dr Andrija Petrovic (koji je bio clan Crnogorske strake, a sin je vojvode Boza Petrovica) i drugi. Predsjednik Komiteta Jovo Popovic im je tada saopstio da to nije moguce uraditi, da se satav Komitata ne moze mijenjati, jer o tome okupator odlucuje. Posto su dobili negativni odgovor, Novica Radovic i Dragisa Mijatovic su se vratili za Podgoricu sa izjavom da ih vise rad Privremenog administrativnog Crnogorskog Komiteta ne interesuje i da »ce se s one strane Rijeke Crnojevica drugacije raditi«.
Energicno su se protivili sakacenju crnogorske teritorije koja je izvrsena 1941. godine, kad je Italija okupirala Crnu Goru. Kao pripadnici podgoricke grupe independentista osjecali su se zapostavljenim u odnosu na cetinjsku grupu indipendista, na cijem se celu nalazio Jovo Popovic. Dr Novica Radovic i dr Dragisa Mijatovic, sa grupom svojih pristalica iz Podgorice, su 1941. godine djelovali kao opozicija Privremenom Administrativnom Crnogorskom komitetu. Pripremali su novu kadrovsku listu i zastupali stanoviste da Privremeni Administrativni Crnogorski komitet treba da promijeni svoj sastav i status. Bili su nezadovoljni njegovim radom, sto su pocetkom maja 1941. godine i javno saopstili njegovom predsjedniku Jovu Popovicu, kada su se sa njim sreli i razgovali na Cetinju. Medjutim, u tim svojim namjerema nijesu uspjeli nista da promijene u pogledu statusa, sastava i rada Komiteta za Nezavisnost Crne Gore, koji je u to vrijeme imao status provizorne Crnogorske Vlade u uslovima vojne okupacije Crne Gore od strane italijanske vojske. Kad je civilni Komesar za Crnu Goru, grof Serafimo Macolini, raspustio Privremeni Administrativni Crnogorski Komitet i umjesto njega formirao civilni organ – Savjetodavno vijece Crnogoraca, dr Novica Radovic i dr Dragisa Mijatovic su otisli za Podgoricu i djelovali kao opozicija i tom organu.
Grupa crnogorskih independentista predvodjena dr Novicom Radovicem i dr Dragisom Mijatovicem pokusala je da se suprotstavi nekim mjerama italijanskih okupatora, ali ta njihova politicka borbenost nije u konacnom urodila plodom.
U suverenisticki orijentisanom i preovladjujucem dijelu rukovodstva Crnogorske stranke izostalo jedinstveno glediste u pogledu rjesavanja drzavno-pravnog statusa Crne Gore. Radikalna independentisticka struja - na cijem je celu bio dr Sekula Drljevic, bila je za sto cvrsci oslonac na Italiju i Sile Osovine. Na celu druge umjerene suverenisticke struje, u okviru Crnogorske stranke, koja je, takodje, bila za samostalnu Crnu Goru, bili su akademik prof dr Novica Radovic, general Krsto Zrnov Popovic, dr Dragisa Mijatovic, i bivsi ministar u doba Kraljevine Crne Gore Petar Plamenac.
Dr Dragisa Mijatovic umro je iznenada na Cetinju u bolnici »Danilo I« od zapaljenja pluca 26. maja 1941. godine u 41. godini zivota. Posmrtni ostaci dr Dragise Mijatovica ispraceni su sa Cetinja za Podgoricu 27. maja 1941. godine u dva sata poslije podne. U ime Crnogorske stranke posmrtni govor dr Dragisi Mijatovicu odrzao je Dusan Vucinic, advokat, generalni sekretar Crnogorske stranke od njegog osnivanja. Veoma je zanimljiv govor Dusana Vucinica posvecen dr Dragisi Mijatovicu, zato ga u cjelini donosim:
»Tuzni zbore, Malo ih je medju Vama, koji se ne sjecaju muskoga rasta i stasa i ponosnoga drzanja naseg dragog pokojnika. Rodjen je u planinama glasovite Gornje Morace, natjecao se rastom sa borovima njenih planina, a svojom uspravnoscu i ispravnoscu cinio cast divnoj proslosti plemena slavnog serdara Mijata, ciji je bio dostojan unuk, ako ne po velicini svojih djela, ali nesumnjivo bio mu je dostojan po svojoj VJERNOSTI CRNOJ GORI I NJENOJ SLOBODI. Od samog pocetka clan, a kasnije i jedan od vodja Crnogorske stranke, ostavo je sve do svoje smrti vjeran njenoj ideologiji, ideologiji Crne Gore.
Rodjen je godine 1900, dakle, upravo u vremenu kada pocinje istorijska prekretnica na Balkanu, u Evropi, pa i u cijelom svijetu. Od njegova rodjenja pa do njegove smrti stalno je dozivljavao i prezivljavao sukobe razlicitih ideologija, ciji je ishod znacio za pojedine zemlje i za citave kontinente biti ili ne biti. Zivjeci u centru tih sukoba, NJEGOVA VJERNOST IDEOLOGIJI CRNE GORE I NJENOG SAMOODRZAVANJA OSTALA JE VAZNA NEPOKOLEBLJIVA.
Veliki sukobi kakvi su bili prosli i kakvi su danasnji skrecu sa njihovoga pravca slabije licnosti, ali NJEGOV STAV NI OLUJE NIJESU MOGLE MIJENJATI.
Pred samu njegovu smrt svjetski orkan, poznat pod imenom Sile Osovine, zbrisao je Jugoslaviju, drzavu koja je, zivjeci kroz Beograd, ciji joj se duh nametnuo za iskljucivog upravljaca njenom sudbinom, ostala do svoga groba neprijateljski raspolozena prema ravnopravnosti i slobodi Crne Gore. Pokojnik je dozivio, da taj zli duh jedanako nesrecan za sam Beograd i za zemlje Juznih Slovena ode u ponor nepovrata. NJEGOVA NADA VJEROVALA JE U NEPOSREDNI VASKRS CRNOGORSKE SLOBODE IAKO NIJE KRIO BOJAZAN OD POSLJEDICA KOJE MOGU NASTUPITI ZA CRNU GORU ZBOG NJEGOG POLOZAJA KROZ PROSLA DVA DECENIJA.
Crnogorska stranka, u cije ime imam cast oprostiti se sa dragim pokojnikom, nikada nece zaboraviti pokojnikove rijeci, koje je rekao svojim prijateljima nekoliko dana pred smrt: »RADUJEM SE VASKRSU CRNE GORE, ALI SE NISTA MANJE NE RADUJEM STO JE BEOGRADU ZA VAZDA ODUZETA MOGUCNOST DA SE KOCKA SUDBINOM CRNE GORE«.
Dragi Pokojnice,
Crnogorska stranka i sa njom zajedno Crna Gora, ne kriju svoj bol, koji joj je nanesen Tvojom smrcu, u trenutku kada si im najvise trebao i MOLE TE DA BUDES PRVI GLASNIK CRNOGORCIMA, KOJI SU DALI SVOJE ZIVOTE ZA SLOBODU CRNE GORE I DA CRNA GORA BUDE SLOBODNA. ONI CE TE PRIMITI U SVOJE DRUSTVO KAO SEBI RAVNOGA I S TOBOM ZAJEDNO SLAVITI VASKRS SLOBODE.
Neka ti je hvala na tvojoj borbi!
Neka ti je laka Crnogorska gruda zemlje koju si toliko volio!
Neka ti je vjecna slava«,
rekao je Dusan Vucinic oprastajuci se od dr Dragise Mijatovica.
Od dr Dragise Mijatovica potom se oprostio u ime Crnogorske akademske omladine diplomirani pravnik Dusan Stojanovic. Povorku sa tijelom dr Dragise Mijaotvica pratila su i dva vijenca. Na trakama jednoga stajalo je: »Doktoru Dragisi Mijatovicu-Crnogorska stranka«, a na trakama drugoga pisalo je: »Doktoru Dragisi Mijatovicu-gradjani prijestonice Cetinja«. Potom je kovceg sa tijelom dr Dragise Mijotovica odnesen za Podgoricu, dje je vec bio formiran narociti odbor za docek i ispracaj njegovih posmrtnih ostataka. Na celu tog Odbora bili su: Savo Vuletic, Stanko Markovic, Mitar Lakovic i Blagota Martinovic. Tijelo dr Dragise Mijaotivca stiglo je u Podgoricu nesto iza 4 sata 27. maja 1941. godine u pratnji akademika prof. dr Novice Radovica, clana i jednog od vodja Crnogorske stranke i u povorci obislo centrale podgoricke ulice. U Podogrici se od dr Dragise Mijatovica u ime Crnogorske stranke oprostio Savo Vuletic, bivsi ministar Kraljevine Crne Gore. Poslije toga, u ime Advokatske komore od dr Dragise Mijatoivca oprostio se dr Dusan Kolarovic, advokat iz Poadgorice. Nakon sprovoda kroz Podgoricu posmrtni ostaci dr Dragise Mijatovica ispraceni su u njegovo rodno mjesto kod Kolasina, dje su sahranjeni 28. maja 1941. godine.
Prerana smrt je sprijecila da politicki uticaj dr Dragise Mijatovica dodje do izrazaja u vrijeme kada su se intezivno vrsile priprema za odrzavanje Petrovdanskog sabora 12. jula 1941. godine na Cetinju. S obzirom na njegovo dotadasnje politicko drzanje, osnovano se moze pretpostaviti da bi dr Dragisa Mijatovic, da je tada bio ziv, odbio da ucestvuje u radu Petrovdanskog sabora, kao sto je to ucinio i njegov politicki saborac i licni prijatelj dr Novica Radovic.
_________________

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

PERO VUKOVIĆ (1883-1955) - KOMANDIR CRNOGORSKE VOJSKE I KOMITSKI VOĐA IZ PIPERA



»CRNOGORSKE GLEDAJTE JUNAKE,
KAD BUDETE IŠLI PUT PIPERA
ČUVAJTE SE VUKOVIĆA PERA,
KOMANDIRA KOJI ČETE VODI
STRAŽU ČUVA ZEMLJI I SLOBODI«

R. DEDOVIĆ, u Marselju, decembra 1919. godine
(Državni Kalendar Kraljevine Crne Gore za 1920,
Ministarstvo prosvjete i crkvenih poslova, Paris, 1920)


Jedan od najznacajnijih, slavom ovjencanih crnogorskih ustanickih i komitskih vodja, junak prometejskog kova i drzanja, u borbi protiv velikosrpske okupacije i nasilne aneksije Crne Gore, u periodu od 1918. do 1927. godine, bio je komandir crnogorske vojske Pero Tujov Vukovic iz Pipera.
Crnogorski oficir i ustanicki i komitski vodja Pero Vukovic iz Pipera opisan je, kao castan covjek i patriota, izgnanik i gerilski borac za pravo cast i slobodu Crne Gore u romanu dokumentarne fikcije, u remek-djelu crnogorske knjizevnosti, u »Monigrenima« Jevrema Brkovica, knjizi koja je odigrala epohalnu ulogu u budjenju i afirmisanju crnogorske drzavne i nacionalne svijesti pocetkom devedestih godina XX stoljeca; djelu koje je izvrsilo snaznu prosvjetiteljsku i edukativnu funkciju u procesu modernog oslobadjanja Crne Gore i Crnogoraca ispod okova i stega velikosrpske duhovne kontaminacije i asimilacije. Literarni prikaz Pera Vukovica u »Monigrenima« Jevrema Brkovica je posve zasluzeni omaz i apoteoza ovom istaknutom crnogorskom slobodaru i paradigmaticnom primjeru odanosti crnogorskom barjaku i amblemu domovine Crne Gore.
Pero Vukovic je sin Tuja Simova Vukovica, crnogorskog perjanika i plemenskog kapetana, iz Pipera, sela Djurkovici, zaseoka Vukovici. Majka Perova bila je Velika, kcerka Bora Tomova Vucinica iz Rogama (Piperi). Pero Tujov Vukovic rodjen je u Piperima 12. jula 1883. godine, a umro je 25. decembra 1955. godine. Imao je dva brata: Masana Vukovica (1880-1917) i Vidaka Vukovica (1886-1948). Pero Vukovic je na Cetinju zavrsio Oficirsku skolu. Kao oficir crnogorske vojske ucestvovao je u balkanskom ratu (1912-1913) u rangu komandira cete u operacijama za zauzimanje Skadra. Ucesnik je i drugog balkanskog rata (1913) i bitke na Bregalnici u rangu kapetana crnogorske vojske. U prvom svjetskom ratu (1914-1916), do pada Crne Gore pod austro-ugarsku okupaciju, bio je kapetan crnogorske vojske i komandant Piperskog bataljona. Istakao se svojim junackim drzanjem na Kalinoviku i Troglavu i drugim vojistima. Nosilac je crnogorske zlatne Obilica medelje, koju mu je ukazno dodijelio kralj Nikola. Nakon pada Crne Gore pod austro-ugarsku okupaciju, Pero Vukovic je interniran i zatocen u logor Boldogason u Madjarskoj, iz kojega se u Crnu Goru vratio krajem 1918. godine. U Sarajevu je bio nasilno zadrzan jedno vrijeme, zajedno s drugim crnogorskim oficirima, dok okupatrske srpske vlasti ne obave posao prisajedinjenja Crne Gore Srbiji. Posto je bio zestoki protivnik unistenja crnogorske drzave i nacionalne slobode, kao i odluka koje je izglasala lazna i veleizdajnicka tzv. podgoricka skupstina 26. XI 1918. godine, Pero Vukovic je jedan od glavnih vodja crnogorskog ustanka na prostoru Podgorice i okoline januara 1919. godine.
Pored generala Milutina Vucinica na prostoru Podgorice glavni organizatori ustanka bili su brigadir Andrija Raicevic, komandir Pero Vukovic, kapetan Bozina Basovic, te porucnici Marko Susovic, Blazo Vukasinovic, Tomas Grujovic, Panto Savovic, Radovan Savovic i drugi oficiri i cinovnici. Nakon neuspjeha ustanka, Pero Vukovic je zajedno sa Djurom Vucinicem, narodnim poslanikom i komandirom (bratom Milutina Vucinica) i Stevom Vucinicem, kapetanom, emigrirao u Italiju 14. januara 1919. godine.
U Italiji je Pero Vukovic, u prvoj polovini 1919. godine, unaprijedjen u cin komandira crnogorske vojske i odlikovan medaljom, spomenicom Bozicnjeg ustanka »Za pravo, cast i slobodu Crne Gore« (Gaetusom). Vukovic je bio nosilac najvisih crnogorskih sluzbenih odlikovanja: Danilovog Ordena, zlatne crnogorske medalje za hrabrost itd. Vukovic je u Gaeti, maja 1919. godine, bio i clan Komisije za provjeru cinova u crnogorskoj vojsci.
Komandant crnogorske vojske u egzilu general Andrija Raicevic je 28 juna/10. jula 1919. godine uputio sluzbeni dopis komandi II bataljona crnogorske vojske stacionirane u italijanskom gradu Formija, kojim je pozvao crnogorske oficire: Djura Kapu, Marka Vucerakovica, Mila Lekovica, Iliju Vukmanovica i Todora Borozana da mu se hitno jave u Gaeti, dje je bilo sjediste “Komande Crnogorskih trupa”. Pomenuti crnogorski oficiri su se odazvali na upuceni poziv generala Andrije Raicevica i 28. VI/10. VII 1919. godine u 10 sati ujutro bili su u Gaeti kod njega. General Raicevic je njima, kao i oficirima Krstu Popovicu, Andriji Dragutinovicu, Savu Celebicu, Dusanu Vukovicu, Jovanu Nikolicu, Savu P. Martinovicu, Matu Todorovicu, Peru Vukovicu i Mirku Bozovicu saopstio naredbu crnogorskog ministra vojnog iz Neja kod Pariza, divizijara Milutina M. Vucinica, u kojemu je od njega zahtijevao da se izvrsi odabir, selekcija, od 120 ljudi iz sastava nacionalne vojske u egzilu i da se od njih formira jedinica, koja ce otputovati u Crnu Goru u izvrsavanje specijalnih zadataka politickog i vojnickog karaktera. Pristupilo se azurno i akutno pripremama za realizaciju postavljenog cilja. Grupa od 120 crnogorskih oficira i vojnika dobili su oruzje i novcana sredstva i otputovali za Crnu Goru. Komandant te ekspedicije bio je komandir Krsto Popovic. Ekspedicija je bila podijeljena u pet grupa: katunski pod komandom Djura Kape, rijecki pod komandom Sava Celebica, crmnicki pod komandom Marka Vucerakovica, niksicki pod komandom Mata Todorovica i zetski pof komandom Pera Vukovica. Na Petrovdan 12. jula 1919. godine u 7 sati izjutra crnogorska ekspedicija na celu sa Krstom Popovicem je zeljeznickim vozom otputovala iz Formije za pristaniste Monopoli, uniformisana crnogorski, i navece oko ponoci ukrcala se na jedan brod sa jedrima i u osvot zore otplovila za Crnu Goru. Jadranskim je morem crnogorska ekspedicija plovila cetiri dana i usljed vrlo nepovoljnih vremenskih prilika (bila je snazna oluja) njeni clanovi stigli su, najprije, pod Medovu, a potom su se uputili u pravcu Ulcinja i Bara. Potom su preko Lisinja stigli do Rumije i na Sutorman. Odatle su se razisli u razne predjele radi izvrsenja dobijenih zadataka. Sa sobom je iz Italije komandir Pero Vukovic nosio novcanu sumu od 20.000 kruna koje je dobio od Crnogorske vlade za politicki i propagandni rad u Crnoj Gori. Sa Sutormana se zaputio u pravcu Podgorice i rodnih Pipera. Stigao je konspirativno u Pipere kod svoje kuce. Medjutim, spijunska mreza organa okupacione vlasti mu je usla u trag. Poslali su vojsku i bjelase koji su opsadirali kucu Pera Vukovica trazeci da se preda. Medjutim, njegov brat Vidak, koji je pregovarao sa okupacionim vlastima, prenio im je odbijanje svog brata Pera da se preda. Rodbina i rodjaci Pera Vukovica su tada primorali formacije okupacione vlasti da se vrate natrag. Preplaseni da ce doci do ozbiljnog sukoba gonioci su pobjegli glavom bez obzira. Kasnije su referisali komandantu u Podgorici da nijesu izvrsili svoj zadatak. Srodnici, kuca i ostala imovina Pera Vukovica, njegovih rodjaka i prijatelja, u Piperima su tokom 1919. godine bili izlozeni strahovitim pogromim, upropastavanju i torturi od strane vojske i bjelasa, tzv. »organizovane omladine«, kojom je komandovao srpski pukovnik Masan Bozovic, njegov potcinjeni major, inace rodjak Blazo Bozovic i druzina. Oni su u Pipere unijeli krv i pepeo, paljenje kuca, pljacku i masovno hapsenje, teror nad narodom koji se odupirao krimalnom umorstvu Crne Gore. Pero Vukovic je u Crnoj Gori od sredine 1919. godine djelovao kao komitski vodja i jedan od glavnih organizatora ustanickog pokreta u crnogorskim brdima, posebno u Rovcima, ali i u Piperima, Martinicima, Zupi Niksickoj, Pjesivcima, Ozrinicima i Moraci.
U cinu komandira crnogorske vojske i komitskog borca za pravo, cast i slobodu Crne Gore, Pero Vukovic je bio jedan od tvoraca i potpisnika cuvene predstavke, koju su 42 crnogorskih ustanickih vodja, iz sume 24. septembra 1919. godine uputile kraljevskom crnogorskom konzulu u Italiji Veljku Ramadanovicu, a u kojoj se govori o stanju u Crnoj Gori, borbama crnogorskih ustanika i komita sa srpskom vojskom, zandarmerijom i bjelasima, teroru kojeg okupacione vlasti provode nad crnogorskim narodom, u kojoj se protestvuje protiv politike Saveznika u odnosu na Crnu Goru, te u kojoj se zahtijeva da srpska vojska napusti Crnu Goru.
U izvjestaju Mila Plamenca, nacelnika Ministarstva pravde u Crnogorskoj Vladi u egzilu, o situaciji u Crnoj Gori podnijetog iz Gaete 20. septembra 1919. godine Predsjedniku Ministarskog Savjeta Nj. V. Kralja i Gospodara Crne Gore Gospodinu Jovanu S. Plamencu u Parizu, veli se i to da je Pero Vukovic posao u Rovca »jer se u Piperima nije mogao odrzati«. U samim Piperima tada je bilo oko 300 komita, u drugoj polovini 1919. godine, a u Rovcima oko 600 komita crnogorskih. Medjutim, u sukobu sa brojcano i sa oruzana daleko mocnijim naprijateljem crnogorski komiti su krajem 1919. i pocetkom 1920. godine dozivjeli neuspjeh. Pero Vukovic je izbjegao za Medovu 14. januara 1920. godine, odakle se obraca pismom Milosu Vucinicu, apelujuci na njega da to pismo dostavi divizijaru Milutinu Vucinicu, ministru vojnom u Crnogorksoj vladi u egzilu, u kojemu mu pise o svojim komitskim akcijama, putu za Medovu, o teroru koji se vrsi po Crnoj Gori, o svojom bratu Vidaku, majci Veliki, sestri Milusi, koji su u srpskim zatvorima okovani, potom o bratanicima Milosa Vucinica koji su u Katunskoj nahiji, zatim, o uzasno teskoj poziciji u kojoj se nalaze crnogorski ustasi i praznim obecanjima slatih od strane relevantnih faktora iz crnogorske emigrantske Vlade.
Prema izjavi uhvacenog crnogorskog komite Mihaila Sisovica od 24. VII 1919. godine komandir Savo Celebic je stigao iz Italije da, zajedno sa komandirom Perom Vukovicem iz Pipera i drugima »dignu ustanak u Crnoj Gori« . To se navodi i u izvjestaju Nacelnika Okruga Cetinsjkog C. A. Jevdjenijevica, Pov. Br. 563, od 5. avgusta 1919. godine. Prema tom izvjestaju, Pero Vukovic je sa grupom naoruzanih komita upucen u pravcu Podgorice, Ljeskopolja i Veljeg brda naoruzan sa svojim komitskim saborcima u cilju vrsenja gerilskih akcija i politicke propagande za vaspostavu Crne Gore.
Milos Radulovic iz Komana, crnogorski ustanik koji se predao vlastima, na saslusanju kod Nacelnika Okruga Cetinje, kazao je da je sa Savom Celebicem bio sve do 28. avgusta 1919. godine kad se predao vlastima. On tvrdi, u toj izjavi, da je Savo Celebic ostao u Stavoru sa grupom od 20 ljudi, komita i da odrzava veze sa kapetanom Dusanom Vukovicem i oficirom Jovanom Nikolicem. »Sva trojica zajedno raspolazu sa snagom od 100 momaka vecinom iz Cuca«, navodi Milos Radulovic, tvrdeci da Savo Celebic ima namjeru da ostane u Stavoru dok se ne ukaze mogucnost da »izadje iznad Niksica i tamo se sastane sa majorom Perom Vukovicem i komitskim vodjom Radojicom Nikcevicem«. Milos Radulovic navodi da Pero Vukovic ima druzinu od 500 komita, vecinom Pipera, a Nikcevic oko 40 komita iz Pjesivaca.

Komandir Pero Vukovic je jedan od tvoraca i prvopotpisani pisma Crnogorskih ustanickih vodja komandantu crnogorskih trupa u inostranstvu generalu Andriji Raicevicu, objavio ga je emigrantski list “Glas Crnogorca”, koji je tada izlazio kao sluzbeno glasilo Kraljevine Crne Gore u progonstvu, u Neju na Seni kod Pariza. U tome pismu se, pored ostalog, veli i ovo:
“Sa koliko god mudrosti i hitrine pera covjek raspolagao, ipak mu je nemoguce opisati sva zvjerstva i necovjestva koja se, od strane zvanicne Srbije i njene soldateske, vrse nad crnogorskim narodom. Um se zbuni, covjek zanijemi pri posmatranju i sumiranju tih zvjerstava. Sto su muke i stradanja Hristova, pri ovim, koje crnogorski narod danas prezivljuje, evo vec punih deset mjeseca! Otkinut vec mjesecima od cijelog svijeta, stegnut gvozdenim lancima, pisti crnogorski narod, vapije za otadzbinom, slobodom i pravdom, kucom i ognjistem, nemajuci ni parceta hljeba da utisa svoje izmuceno tijelo, ni obicnog platna da pokrije svoje gole i dugim ratom iskrvavljene ruke. Vapije i place, pisti i jauce – ali jos niotkud nikakva lijeka!”.
U tome pismu apostrofira se i sljedece:
“Nista su muke, nista su patnje koje trpjesmo za vrijeme crno-zute austrijske okupacije, pri mukama koje trpimo od organa zvanicne Srbije i njene vojske. Paljenje kuca, ubijanje, zatvaranje i interniranje napacenog naroda crnogorskog, uzima sve veceg maha, tako da cemo za kratko vrijeme imati samo pustos i zgarista, ali zivlja ne”.
Ovo opsirno pismo, puno ilustracija o surovosti srpskog okupatorskog rezima prema crnogorskom narodu, napisali su i potpisali u ustanickom logoru u Rovcima, 1. septembra 1919.godine po starom kalendaru: Komandir Pero VUKOVIC, Komandir Ibro J. BULATOVIC, Komandir Vujo BULATOVIC, Komandir Mijajlo BULATOVIC, narodni poslanik Milisav NIKOLIC, kapetan Vasko MAROJEVIC, tehnicar Novica Z. RADOVIC, kapetan Dragisa BOJOVIC, kapetan Pero MINIC, sekretar Zivko NIKCEVIC, potporucnik Jovan BULATOVIC, potporucnik Bozo BULATOVIC, Komandir Ivan BULATOVIC, ispred svojih saplemenika (Vidjeti: “Glas Crnogorca”, Nej kod Pariza, god izlaska 47, br. 78, od 10. oktobra 1919., po starom kalendaru, odnosno, od 23. oktobra 1919. godine, po novom kalendaru).
Ministar vojni Kraljevine SHS general Stevan Hadzic u dopisu Predsjedniku Vlade od 14. septembra 1919. godine veli i to da je »pre mesec dana dosao od bivseg Kralja Nikole major Pero Vukovic iz Pipera u Niksicki okrug, sa vecom sumom novca i porukom da su Amerikanci, Englezi i Italijani zagarnatovali povratak Kralja Nikole i vaspostavljanje Crne Gore«.
Vodje crnogorskog narodnog ustanka su 20. septembra 1919. godine, sa svojega zbornog mjesta, sa planine Vojnik, obznanile Proglas, u kojemu su, uz ostalo, istakli i ovo: »Na mjesto onih starijeh tirjana javio se iz Beograda nov, jos gori tirjanin i dusmanin nase slobode i napretka, olicen u dinastiji Karadjordjevica i i njegovim kupljenim slugama, a zaogrnut odezdom laznog demokratizma. Bezbrojni su zlocini, strahovito je nasilje koje je pocinio ovaj novi demon jugoslovenstva. Nema danas svetinje, koja nam nije pogazena. Ubistva, najgroznija razbojnistva, unistenje imovine, paljevine nasih kuca, pokolj nemocnih staraca i nejaci, nasilje na nezasticene zenskinje, interniranje, uzimanje taoca, mucenje i davljenje po policijskim podrumima i strasno morenje gladju do smrti, eto, to je sloboda, kojom nas je Beograd usrecio!... Nikad Crnogorci nece dopustiti da im sloboda njihova bude ukradena! Crna Gora mora biti vaspostavljena u potpunoj njenoj slobodi i drzavnoj nezavisnosti. To ce biti makar koliko danasnja borba bila duga i krvava« - kaze se u tome proglasu, kojega su potpisali: Milisav Nikolic, bivsi potpredsjednik Crnogorske Narodne Skupstine, Major Krsto Popovic, Major Ivan Bulatovic, Major Savo Celebic, Zivko Nikcevic, sekretar I klase Ministarstva, Major Marko Vucerakovic, Major Pero Vukovic, pjesadijski Kapetan Niko Kascelan i pjesadijski Kapetan Milo Lekovic.
Pero Vukovic se tokom decembra 1919. godine nalazio u drustvu sa komitskim vodjama Dragisom Bojovicem, Novicom Radovicem i Zivkom Stojovicem u selima Vlahovici i Bulatovici, dje je, prema sluzbenim izvjestajima organa okupacione vlasti, tada bilo oko 100 crnogorskih komita pod oruzjem okupljeno. Prema izvjestaju Komandnata mjesta u Podgorici 15. decembra 1919. godine dostavljenom Komandantu Zetske divizijske oblasti Milosu Mihailovicu navodi se da se 42 Pipera odmetnulo u komite i oni su poslali poziv Peru Vukovicu, koji se tada nalazio u Piperima, da dodje kod njih i »da napadnu na Pipere«, odnosno, da udare na okupacione trupe stacionirane u Piperima. Tokom decembra 1919. godine Pero Vukovic je bio veoma aktivan u Rovcima u pogledu mobilizacije crnogorskih ustanika i komita sa ciljem da se podigne ustanak protiv okupacione vlasti na tome podrucju. Tada je u Rovcima bilo oko 600 pobunjenika. U Rovcima je Pero Vukovic bio sa komitskom grupom od 45 ljudi u prvoj polovini januara 1920. godine, najvise Pipera: Popovica sa Zive, Grujovica sa Kopilja, Brkovica i Jelenica iz Seoca, Savovica i Crnaca, Matovica iz Radece, Banovica i Radevica iz Ozega...
Crnogorski komandir Petar Lekic iz Seoca (Crmnica) u izvjestaju Crnogorskoj Vladi, poslatog iz Medove 20. januara 1920. godine govori, pored ostalog da mu je major Vojin Lazovic javio da je 15. januara 1920. godine u Kastrate stigao komandir Pero Vukovic sa 12 drugova. U tome izvjestaju, uz ostalo, komandir Petar Lekic tvrdi da je u sporazumu s majorom Rajnicem odluceno da se u Medovu pozovu »komandiri Vojin Lazovic, Pero Vukovic i Marko Vucerakovic, kao i Savo Raspopovic, radi saglasnosti i radi uredjenja daljeg organizovanja«. Oni su se okupili na poziv komandira Petra Lekica i majora Rajnica i oraganizovali sastanak, na kojemu su utanacili plan dalje akcije u cilju podizanja ustanika »protivu Srbijanaca i nasih izroda« i napisali izvjestaj o stanju u Crnoj Gori, sto navodi komandir Petar Lekic u svome raportu ministru Milu Vujovicu iz San Djovani Di Medua od 27. januara 1920. godine.
U tom smislu, nekolicina istaknutih crnogorskih ustanika, gerilaca, komita, patriota i junaka su, u ime svih ustanickih vodja i ustanika u Crnoj Gori, iz San Djovani di Medua, 26. januara 1920. godine, u jednom pismu upucenom crnogorskom ministru finansija gospodinu Milu M. Vujovicu, koji se tada nalazio u Rimu, a u kojemu su sadrzani i zahtjevi crnogorskih ustanika Kraljevskom Ministarskom Savjetu u progonstvu, u Neju, kod Pariza, u Francuskoj, naglasili i to da su » Ubijedjeni u uspjeh nase pravedne stvari, gorostasno cijenici: da je cast, sloboda i nezavisnost nase domovine iznad svega. Od te ideje samo smrt moze nas razdvojiti i nista drugo; za tu ideju borimo se neprestano« - pisali su komandir Petar Lekic, komandir Vojin Lazovic, komandir Pero Vukovic, pjesadijski kapetan Milo Lekovic, kapetan Bozo Becir i porucnik Savo Raspopovic.
U izvjestaju komandnta Zetske Divizijske oblasti generala Milosa Mihailovica od 5. februara 1920. godine poslatom Komandnantu II Armijske oblasti u Sarajevu, govori se i o kretanju komita Pera Vukovica i Vojina Lazovica u Kastratima. U tome izvjestaju kaze se da je Pero Vukovic »pre nekoliko dana sa 16 Crnogoraca otisao put Skadra, a major Vojin Lazovic sa Nik Zekom, ranijim komandirom crnogorskim iz Zatrijebca otputovali su 23. janura za Medovu«. Taj izvjestaj je Komanda II armijeske oblasti dostavila iz Sarajeva 19. februara 1920. godine Vrhovnoj Komandi u Beogradu.
U izvjestaju komandira Marka Vucerakovica dostavljenom crnogorskom Ministru u Rimu Milu Vujovicu iz Medove 1. marta 1920. godine navodi se da je Marko Vucerakovic 24. februara 1920. godine poslao u unutrasnjost Crne Gore Pera Vukovica i Boza Becira sa jos sest vojnika »s ciljem da po mogucnosti obidju svu Crnu Goru i njene ustase, da uspostave sa nama vezu u dva pravca: jednim od Niksica pravac za Kastrate, a drugim preko Katunske nahije-Bar ili Bojana«.
U izvjestaju kojeg je po zapovijesti Ministra vojnog Kraljevine SHS nacelnik Opsteg vojnog odjeljenja Pet. J. Markovic poslao iz Beograda 12. marta 1920. godine Vrhovnoj komandi navodi se i ovo: »Crnogorski komandiri-prema nama su: Marko Vucerakovic, za nahiju Crmnicku, Savo Raspopovic za nahiju Bar, Ulcilj i Krajinu, Bozo Becir za nahiju Katunsku, Pero Vukovic za Brda. Vojin Lazovic je sa odeljenjem u Kastratima«.
Prema izvjestaju nacelstva cetinjskog okruga od 22. marta 1920. godine, dostavljenom cevskom sreskom nacelstvu, govori se i to da je tokom prve polovine marta 1920. godine Pero Vukovic posao noci iz Rovaca, sa svojih sest komita, »da obidje teritorije Niksickog, Cetinjskog i barskog Okruga, s namerom da sazna kod tamosnjeg naroda stanje kako bi se mogla preduzeti ponovna akcija, kao i o tom nadjenom stanju obavestiti nase protivnike van zemlje«.
Juna 1921. Pero Vukovic je bio u Gaeti u sastavu crnogorske vojske u Italiji u rangu komandira. Pero Vukovic je zajedno s Dusanom Vukovicem i Petrom Lekicem u Gaeti demonstrirao protiv italijanske politike prema Crnoj Gori. Govorio je: »Mi smo prodati u Rapalu. To je cast Italije«.
Pera Vukovica, kao ustanickog vodju, koji je ucestvovao u operacijama oslobodjenja Rovaca od srpske okupacije tokom 1919. i 1920. godine na vise mjesta pomjnje crnogorski komandir Ivan Bulatovic u svome izvjestaju o Rovackom Ustanku »Za pravo, cast i slobodu Crne Gore«, kojeg je podnio iz Sulmone 29. oktobra 1920. godine.
Pero Vukovic i Bozo Becir su posali izvjestaj Marku Vucerakovicu o stanju u Crnoj Gori iz Medove 15. marta 1920. godine. U tome sluzbenom izvjestaju navodi se stanje »neprijateljskih snaga u nasoj domovini«, i , uz ostalo, konstatuje da je pukovnik Stojan Popovic »komandant svih protivustanickih organizacija u Crnoj Gori«, kao i to da je »na najbrutalniji nacin izvrsen cin ugusenja ustanka u Katunskoj nahiji«. Po njihovom svjedocenju, okupacioni bataljoni i cete po crnogorskim plemenima i selima zivjeli su na teret i trosak seljaka, te su crnogorski stanovnici od strane osvajackih trupa »tijem i paljevinom kuca, batinanjem itd. primoravani da sami moraju traziti i dovoditi na predaju ustanike, a narocito uskracivati ustanicima svaku pomoc u ishrani i ma kakvoj vezi jer gdje se god mogne dokazati da je ustanik imao prijem kod koje kuce s mjesta mu se kuca zapaljuje, imovina opljacka a familija zlostavlja i goni u tamnicu«, isticuci pritom da se ovaj metod gonjenja ustanika primjenjivao na teritoriji Katunske nahije, u okolini Niksica, Kosijera, Stitara i Bokova. U tom izvjestaju Pero Vukovic i Bozo Becir navode i ovo: » Kom. Ibro Bulatovic i Kom. Vujo Bulatovic predali su se srbijanskim vlastima. Kom. Mato Todorovic uhvacen je i zatvoren. Kom. Djuro Kapa sa svojim vojnicima predao se vlastima u Cetinje«, kao i i to da je srpska okupaciona vojska u Stitarima (Ljesanska nahija): »zapalila kucu komandira Sava Celebica, selo opljackali a dali seljanima rok da do 15. tek. mjeseca imaju pronaci kom. Celebica inace ce ponovo vojska doci na teren seljana. Poslije paljevine kuca Celebica u Stitarima vojska je prijesla na Bokovo i onamo odsjela na teret seljana zahtijevajuci da se kapetan Todor Borozan pronadje radi predaje«. Oni isticu i to da je » u Ceklicima skoro citav mjesec dana pak i poslje naseg prolaza ostala vojska na teret seljaka«, kao i to da sa komandantom crnogorskih ustanika komandirom Krstom Popovicem »nemoguce nam je bilo ni u kom slucaju doci u vezu«, koji je, kako oni navode, »nedje u tajnosti prikriven sa jos mozda nekoliko druga«. Oni izvjestavaju komandira Marka Vucerakovica da je crnogorski ustanik kapetan Niko Kascelan »takodje prikriven sa svoja dva-tri druga, a brata su mu ubili. Kapetana Dragisu Bojovica i barjaktara Milutina Bojovica protivnici su ubili a brata Dragisina Mila Bojovica uhvatili-posto mu je u odbrani nestala municija- sada se nalazi u zatvoru i kako pricaju umno poremecen. Nikola Gojkov Vucinic savladan zimom i posto su mu prsti od noga otpali pao je u ruke neprijatelju i u bolnici umro«. U jednom istorijskom izvoru, arhivskom dokumentu, navodi se podatak da je Nikola Vucinic u bolnici otrovan.


Kad je Pero Vukovic ponovo emigrirao u Italiju, bio je jedan od vodecih oficira u strukturi crnogorske vojske u egzilu. Bio je komandant u rangu komandira Prvog bataljona crnogorske vojske, u kojemu je bilo 470 Crnogoraca, od toga 448 oficira, medju kojima 39 majora, 26 kapetana i 383 porucnika i potporucnika.
Na Pera Vukovica organi okupacione vlasti, po naredjenju komandanta iz Podgorice, organizovali su atentat. Bilo je to jeseni 1919. godine. Atentator je, kao pripadnik kontrakomitskih bandi, bio uhvacen od strane crnogorskih gerilaca i bio doveden kod Pera Vukovica da mu on presudi. Medjutim, Pero Vukovic mu je oprostio zivot i pustio ga da slobodno ode na opste iznenadjenje Perovih saboraca. Za vrijeme svojega komitovanja Pero Vukovic je odrzavao veze sa poznatim crnogorskim rodoljubom iz Pipera, istaknutim komitom i emigrantom dr Vukasinom Markovicem, ali i sa Petkom Mileticem i na njihovo insistiranje je, prilikom odlaska u Bugarsku, prenio njihovu poruku bugarskim komunistima.
Knjiga »Nekoliko stranica iz krvavog albuma Karadjordjevica- Dokumenta o zlocinima Srbijanaca u Crnoj Gori«, koja je objavljena u Rimu 1921. godine u izdanju Ministarstva inostranih poslova Kraljevine Crne Gore i Odbora Crnogorskih izbjeglica, predstavlja autenticno, dokumentovano, istinito, ali i potresno i jezivo svjedocanstvo o masovnim zlocinima i sistematskom teroru koju su srpske vojne, policijske i druge naoruzane formacije i grupe i civilne vlasti cinjele i vrsile nad crnogorskim narodom. U toj knjizi objavljen je i raport crnogorskoj Vladi o zlocinima srpskih vlasti u Crnoj Gori podnesen od strane vodja crnogorskog ustanka 21. jula 1920. godine iz Gaete, kojeg su potpisali Milisav Nikolic, poslanik i bivsi potpredsjednik Narodne skupstine, Krsto Popovic, komandir, Nikodim Janjusevic, monah, nastojnik manastira Zupe, Vasko Marojevic, bivsi plemenski kapetan, Pero Vukovic, komandir, Novica Radovic, rezervni inzinjerijski komandir, Nikola Kascelan, komandir, Dimitrije Nikolic, bivsi sudija, Andrija Dragutinovic, komandir, Radojica Nikcevic, kapetan i Masan Borozan, kapetan.
Komandir Pero Vukovic bio je clan delegacije Crnogorske vojske iz Gaete, koja je isla na sahranu kralja Nikole u San Remu pocetkom marta 1921. godine.
Kad je Italija preduzela akcije u pravcu razoruzanja i rasturanja crnogorske vojske u egzilu i protjerivanja Crnogoraca sa svoje teritorije, odnosno, njihovog nasilnog deportovanja u Kraljevinu SHS, komandir Pero Vukovic spada medju one oficire koji su se, na celu sa Krstom Popovicem, tome zestoko odupirali. Polovinom maja 1921. godine Pero Vukovic je jedan od clanova grupe crnogorskih oficira koji su energicno protestvovali protiv ponasanja italijanskog pukovnika Atilija Vidjevana u pogledu statusa crnogorske vojske, njenih pripadnika i odnosa prema Crnoj Gori.
Kad je u Italiji medju crnogorskim emigrantima doslo do rasklola na pristalice i protivnike Jovana S. Plamenca, Pero Vukovic se svrstao na Plamencevu stranu. Krajem 1922. godine Pero Vukovic je jedan od potpisnika izjave crnogorskih oficira lojalnih Jovanu Plamenecu, u kojoj se, pored ostalog, tvrdi da su potpisnici te izjave crnogorski rodoljubi, koji su ispastali za Crnu Goru, kojima su kuce spaljene, a imovina unistena, porodice se nalaze po tamnicama u Kraljevini SHS itd.
Nakon sto je napustio Italiju, Pero Vukovic se, sa Markom Vucerakovicem, Dusanom Vukovicem, Masanom Borozonom i drugima obreo u Carigradu. U tamosnjem Italijanskom konzulatu Pero Vukovic je uzeo pasos za Ameriku, ali tamo nije nikada otisao. Potom se prebacio u Bugarsku. Odatle je Pero Vukovic sa grupom svojih saboraca, crnogorskih emigranata, marta 1924. godine stigao u Valonu sa madjarskim pasosem, koji mu je izdala madjarska legacija u Sofiji i pod madjarskim imenom. Potom je boravio u Skadru. U Skadru je organizovan od tamo sakupljenih i koncentrisanih crnogorskih emigarnata Crnogorski komitet na celu sa Markom Vucerakovicem i Perom Vukovicem, koji je imao zadatak da odrzava vezu sa nezadovoljnicima u Crnoj Gori i da vrsi upade u Kraljevinu SHS sa ciljem pobune ili podizanja ustanka protiv okupacionih vlasti na prostoru Crne Gore. U Skadru i okolini je Pero Vukovic boravio do kraja 1924. godine.
Zastupnik Velikog zupana Zetske Oblasti, u pismu poglavaru Sreza Cetinje, Pov. br. 2228, sa Cetinja 28. septembra 1924. godine, dostavlja izvjestaj nacelnika Okruga Podgorickog o prelasku Pera Vukovica iz Albanije i dolasku majora Ivana Bulatovica sa drugovima u Skadar. U tom aktu konstatuje se da je komandir Pero Vukovic sa pet komita iz Albanije presao “na nasu teritoriju” 23. septembra 1924. godine “blizu Rijeke Crnojevica”. U tom dokumentu navodi se da je “24. ov. mjeseca stigao u Skadar kao clan jedne Bugarske Komitske Organizacije Ivan Bulatovic, major”, sa vise od stotinu ljudi u namjeri da vrsi oruzane akcije na teritoriji nekadasnje Kraljevine Crne Gore. Dakle, Ivan Bulatovic je planirao i spremao se sa crnogorskim komandirom iz Pipera Perom Vukovicem i drugima da izvede oruzanu akciju i upad na teritoriju okupirane Crne Gore sa konkretnim ciljevima oslobodilackog karaktera.
Potom je opet Pero Vukovic otisao u Bugarsku i tamo boravio kao politicki egzilant 1925 i 1926. godine, мada se povremeno prebacivao u Albaniju. Prije toga, provodio je emigrantske dane na prostoru Albanije. U Skadru je zajedno sa Markom Vucerakovicem i drugima formirao Crnogorski komitet i bio jedan od njegovih sefova. Nakon sto su Marko Vucerakovic i drugovi otisli iz Albanije, Pero Vukovic je i dalje ostao u njoj, prelazivsi poslije u Bugarsku. Srpska tajna policija je preko svoje dousnicke mreze pokusala da ubije Pera Vukovica u Skadru 1926. godine. Pokusali su prevarom da ga otruju u jednom hotelu u Skadru, podmetnuvsi mu otrovanu kafu, ali je Pero Vukovic, zahvaljujuci jednom svojom prijatelju Albancu, otkrio zavjeru i uspio da se spasi. Izbjegao je zamku koju su mu namjestili iz srpske policijske, obavjestajne i diplomatske mreze u Albaniji.
Izgnanicke dane, koje je od 1924. do 1927. godine provodio u Albaniji i Bugarskoj, Pero Vukovic je odlucio da prekrati povratkom u Kraljevinu SHS kad je vidio da je crnogorska borba za slobodu propala i kad su bile ugasene i potonje nade da se Crna Gora moze spasiti iz smrtonosnog zagrljaja srpske anakonde. Kad je vidio da je za dugo dosao kraj nadanjima o uskrsnucu crnogorske slobode, vratio se u Kraljevinu SHS inkognito, u vrijeme kad je data amnestija za crnogorske politicke emigrante od strane kralja Aleksandra Karadjordjevica. Dosao je do Bioca, do sela Duge i privremeno se krio kod svog dobrog prijatelja Vujotica. Jedno vrijeme odrzavao je odatle vezu sa nekoliko crnogorksih komita, a onda je odlucio da se preda, jer je saznao da organi vlasti protiv njega ne vode nikakav krivicni postupak, da ga nijesu oglasili i ucijenili za hajduka i da mu ne stavljaju na teret bilo kakve inkrimisane radnje i akte. Stupio je u vezu sa svojim bratom Vidakom Vukovicem, koji ga je savjetovao da se prijavi vlastima, jer je crnogorska stvar bila sasvim propala. Pero Vukovic je naoruzan otisao kod nacelnika u Podgorici, koji mu je saopstio da se protiv njega ne vodi nikakav krivicni postupak i da moze slobodno da ode svojoj kuci u Pipere. Bilo je to 1927. godine. Pero se, od tada, ponovo nastanio u Piperima i zivio u jednoj maloj kucici. Radio je na svom imanju od cijih prihoda je izdrzavao sebe i svoje najblize. Regulisao je penziju tek 1930. godine. Odrzavao je veze sa vodecim licnostima, pristalicama i aktivistima Crnogorske stranke (federalista), ciji je clan i sam bio. Njegov rodjeni brat Vidak Vukovic, intelektualac (u Moskvi je na Duhovnoj akademiji zavrsio Kanonsko pravo) bio je veoma angazovan politicki kao clan Crnogorske stranke (federalista). Vidak je bio i zamjenik kandidata za srez podgoricki na listi Crnogorske stranke (federalista) na izborima 1927 i 1938. godine. Pero i Vidak su odrzavali i dobre odnose sa komunistima. Bili su u cestim kontaktima s Blazom Jovanovicem i Savom Brkovicem i pomogli im. Postoji citava hrpa policijskih dostava koje su neki Djurkovici pisali podgorickoj policiji o kretanjima brace Vukovica Pera i Vidaka. Pero i Vidak Vukovic zajedno su s prijateljima odrzali 1931. godine pomen povodom 10-godisnjice smrti kralja Nikole u Manastiru Celija Piperska. Pero Vukovic je bio u izvanrednim prijateljskim odnosima sa svojim politickim saborcima Dusanom Vucinicem, generalnim sekretarom Crnogorske stranke, i crnogorskim oficirima, takodje, federalistima, Djurom Vucinicem, kapetanom Petrom Savovicem, Blagotom Martinovicem, porucnikom Markom Jovanovim Brkovicem, Novicom Brkovicem, Mijajlom Jovanovim Popovicem, bivsim crnogorskim oficirom, Lukom Popovicem, Bozinom Basovicem, stotinasom, Pavicem Maudicem, Tomasem i Djordjijem Grujovic i Neskom Susovicem.
Kad je izbio drugi svjetski rat, Pero Vukovic je dozivio licnu tragediju. Ranjen je u bombardovanju 21. jula 1941. godine i postao invalid (amputirana mu je noga u bolnici u Kolasinu). Iz bolnice su ga Italijani uhapsili i doveli u Podgoricu kao zarobljenika, ali ga nijesu poslali u zatvor zahvaljujuci intervenciji crnogorskih indipendista okupljenih u Crnogorskoj stranci. Pero Vukovic je zivio u Podgorici do sredine 1942. godine. Njegov brat Vidak je sa porodicom bio izbjegao u piperska Seoca kod Novice Brkovica i njegovog strica Marka J. Brkovica, crnogorskog porucnika. Po politickim uvjerenjima bio je veoma blizak nastojanjima generala Krsta Zrnova Popovica, svog starog druga, prijatelja i saborca iz doba Kraljevine Crne Gore, komitovanja i politicke emigracije u Italiji. Pero Vukovic je imenovan za komandanta Piperskog bataljona u Zetskoj brigadi crnogorske vojske (zelenasa) koja se nalazila u sastavu Crnogorske nacionalne komande pod vodjstvom generala Krsta Zrnova Popovica. O tome pise crnogorski komandir Blazo Markovic, nacelnik Staba Lovcenske brigade tokom drugog svjetskog rata, u svojim »Memoarima«. Medjutim, to imenovanje Pera Vukovica bila je formalnost, s obzirom na cinjenicu da on nije imao vise nikakvih znacajnih politickih pretenzija, da je bio oronulog zdravlja i da nije bio neprijateljski nastrojen prema NOP-u i crnogorskim komunistima. U crnogorskoj nacionalnoj vojsci kao zamjenik Pera Vukovica imenovan je Tomas Grujovic, oficir stare crnogorske vojske, koji je i preuzeo ulogu komandanta tog bataljona zelenaske vojske. Crnogorske oficire i iskrene prijatelje Pera Vukovica, Tomasa Grujovica i brata mu Djordjija Grujovica likvidirali su bez valjanih i opravdanih razloga partizani krajem 1943. godine u selu Kopilju. Za likvidaciju brace Grujovica kriva je tadasnja seoska vlast na Kopilju koja je jednu partizansku cetu doslu s Radovca na Kopilje, zlurado obavijestila o Grujovicima kao narodnim neprijateljima. Radilo se o starim bjelasko-zelenaskim sukobima. Grujovici su bili zelenasi, a likvidirali su ih bjelasi pod zvijezdom petokrakom.
Pero Vukovic se nije zenio i nije zasnovao porodicu, vec je do kraja zivota bio u familijarnoj zajednici sa bratom Vidakom i njegovim potomstvom, sinovima Tujom i Momom. Umro je 25. decembra 1955. godine.
Da je zapaljena kuca komandira Pera Vukovica u Piperima svjedoci i sljedeci izvjestaj. Naime, u izjavi koju su u Rima 7. juna 1920. godine dali Milisav Nikolic i Radojica Nikcevic, o zvjerstvima koja su pocinjena od strane srpskog rezima u Crnoj Gori, navodi se da je srpska vojska »popalila kuce u Ozrinice Milisava Nikolica, popa Ljuba Nikolica, kaludjera Janjusevica, kapetana Cetkovica, u Zupi kuce Bojovica, u Morakovu kuce Marojevica i drugih ustanika. Zapalili su tada kucu brigadira Djura Jovovica, Iva Kustudica, Mijata Nikcevica, Mijalila, Sima i jos drugih Nikcevica i tada su zapalili kuce Nikolica u Brocanac, kuce Radovica u Banjanima, kuce Damjanovica, u Rudinama kuce Delibasica, Mrvaljevica u Trepco, kuce Bojanica i Todorovica u Dugu, kuce Stojanovica, kuce Bojanica i Djikanovica u Gradackoj poljani, u Pivi Adzica i Kecojevica, u Uskocima Krsikapa, u Rovcima Bulatovica i Vlahovica. U Rovcima ima na stotine popaljenih kuca. U Piperima Vucinica i Vukovica, u Martinicima i dr.«
_________________

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

DRAGIŠA BOJOVIĆ (1880-1920) KOMANDIR CRNOGORSKE VOJSKE, USTANIČKI I KOMITSKI VOĐA



U istoriji crnogorskog ustanickog i komitskog pokreta (1919-1929) komandir crnogorske vojske Dragisa Bojovic bio je slavni i tragicni junak. Rodjen je 1880. godine u selu Kuta, u Zupi Niksickoj. Sin je Milosava Bojovica, plemenskog kapetana i poslanika Crnogorske narodne skupstine u vrijeme trajanja nezavisne i medjunarodno priznate drzave Knjazevine i Kraljevine Crne Gore. Dragisa Bojovic je unuk znamenitog plemenskog kapetana Milosa Bojovica, istaknutog junaka sa Vucjeg Dola 1876. godine. Majka Dragisina zvala se Andje, rodjena Radonjic sa Njegusa. Dragisa je imao petoro brace: Radula (poginuo 1897, Kuta); Blaza (ubijen od strane srpske okupacione vojske i bjelasa u Martinicima 1919.): Antonija (ubijen 1919. godine u Martinicima od strane srpske vojske i bjelasa); Mila (poginuo 1920. godine u selu Kuta u obracunu s pripadnicima srpske vojske, zandarmerije i bjelasa) i Lazara (umro 1972. godine).
Cetiri sina Milosava Bojovica junacki i viteski su poginuli u odbrani prava, casti i slobode Crne Gore tokom 1919. i 1920. godine, prkoseci velikosrpskoj agresiji na crnogorsku drzavu. Porodica Milosava Bojovica stradala je, kao u antickim tragedijama, vjerna crnogorskom ponosu, obrazu, dostojanstvu, nepokolebljivo predana i odana crnogorskim drzavnim i nacionalnim institucijama i simbolima. Cetiri sina Milosava Bojovica herojski su polozili zivote sa ciljem da opstane Crna Gora kao drzava i da traju Crnogorci kao nacija. Njihovi likovi viteskih boraca i zrtava na oltaru Domovine upisani su zlatnim slovima u slavnu, ali i tragicnu istoriju crnogorske drzavne i nacionalne povijesti.
Pogibiju komandira Dragise Bojovica i barjaktara Milutina Bojovica opisuje crnogorski knjizevnik Jevrem Brkovic u cuvenom djelu moderne crnogorske knjizevnosti, romanu «Monigreni». Oslanjajuci se na istorijske i narativne izvore, knjizevnik Jevrem Brkovic, u efektnom i ubjedljivom romanesknom stilu, navodi, na koji nacin su muceni i ubijeni komandir Dragisa Bojovic i barjaktar Milutin Bojovic, kao i to kakvom je odvratnom zulumu od strane okupacionih srpskih zandara bio izlozen Dragisin stari otac Milosav i na koji nacin je skrnavljena crnogorska kapa. O smrti Dragisinog brata, pravnika Antonija Bojovica, akademik Jevrem Brkovic je, u remek-djelu crnogorske patriotske poezije, u »Komitskim baladama« (prvoj i do sada jedinoj knjizi posvecenoj crnogorskim herojima i mucenicima komitskog pokreta od 1918. do 1929. godine) napisao potresne stihove, koji predstavljaju dostojno, knjizevno ovjekovjecenje i spomenik ovom crnogorskom nacionalnom junaku prve polovine XX stoljeca.
Dragisa Bojovic se 1907. godine ozenio Krstinjom, rodjenom Popovic sa Njegusa. U braku s Krstinjom Dragisa je imao petoro djece: kcerke: Zorku (udatu Simovic) 1909-2001; Senku (udatu Nikcevic) 1912: Stanu, (udatu Ljumovic, 1917-1989; sina Dusana, rodjenog 1914, poginuo na Sutjesci, proglasen za narodnog heroja, i sina Radomira, rodjenog 1919. godine, ucesnika NOP-a, prvoborca, i ucesnika bitke na Sutjesci 1943. godine.
Dragisa Bojovic je, kao oficir crnogorske vojske, ucesnik balkanskih ratova (1912-1913) i prvog svjetskog rata (1914-1916) do pada Crne Gore pod austro-ugarsku okupaciju, u kojemu je komandovao slavnim zupskim bataljonom. Poslije vojnickog sloma i pada Crne Gore pod austro-ugarsku okupaciju, kapetan Dragisa Bojovic je interniran u logor Boldogasonj u Madjarskoj. U zarobljenickom logoru doslo je do polarizacije u pogledu prisajedinjenja Crne Gore Srbiji. Kapetan Dragisa Bojovic bio je opredijeljen za opstanak crnogorske drzave i krunidbenih prava kralja Nikole i dinastije Petrovic Njegos. Na jednom sastanku oficira interniranih u Boldogasonu usvojena je izjava koja je bila na fonu prisajedinjenja Crne Gore Srbiji. Tu izjavu odbili su da potpisu i Zupljani: kapetan Dragisa Bojovic, kapetan Punisa Bojovic, kapetan Milonja Kostic, kapetan Andrija Djokovic, porucnik Dimitrije Knezevic i porucnik Bogic Kostic.
Nakon konstituisanja Kraljevine SHS 1. XII 1918. godine, kada je nasilno ukinuta Kraljevina Crna Gora, kapetan Dragisa Bojovic je odbio da potpise zakletvu kralju Petru Karadjordjevicu i da stupi u vojsku Kraljevine SHS. Kapetan Bojovic bio je zestoki protivnik odluka tzv. Podgoricke skupstine iz novembra 1918. godine, kojima je Crna Gora ukinuta kao drzava. O tome je ostavio i pisane tragove, potpisujuci nekoliko rezolucija, proklamacija, pisama i predstavki, u kojima se trazila restauracija crnogorske drzavne suverenosti i nezavisnosti.
Odlukom kralja Nikole, koju je pretocio u dekret ministar vojni u crnogorskoj Vladi u egzilu divizijar Milutin M. Vucinic, Dragisa Bojovic je u drugoj polovini 1919. godine proizveden u cin komandira crnogorske vojske.
U cilju utvrdjivanja stvarnog stanja u Crnoj Gori, poslije 1918. godine, dolazili su u Crnu Goru brojni strani predstavnici, misije i delegacije, slate od relevantnih subjekata u medjunarodnoj zajednici sa konkretnim i specijalnim zadacima. U tu svrhu, pored ostalih, u Crnu Goru je 1919. godine stigao, kao predstavnik SAD, americki oficir i licni sekretar predsjednika Vudroa Vilsona major Carls Velington Furlong, kasniji univerzitetski profesor. Furlong je, inace, bio clan americke delegacije na Konferenciji mira u Versaju 1919. godine. Imao je obavezu da o situaciji u Crnoj Gori, u svojstvu sefa americke misije, na osnovu istrazivanja, sacini i podnese izvjestaj. Furlong je bio u Crnoj Gori od 6. februara do 2. marta 1919. godine. Obisao je cijelu njenu teritoriju, razgovarao je sa predstavnicima srpskih okupacionih vojnih i civilnih vlasti, kao i sa protivnicima aneksije Crne Gore Srbiji, zapravo, sa politicarima, oficirima, zatvorenicima, ustanicima, komitima crnogorskim. Preko Carlsa Furlonga, clana americke misije, predstavnici osam niksickih plemena i crnogorskih ustanika poslali su jedno opsirno pismo americkom predsjedniku Vilsonu 13. februara 1919. godine. Autori i potpisnici tog pisma bili su: Milisav Nikolic, bivsi potpredsjednik Narodne skupstine, Zivko Nikcevic, Stevan Pavlovic, major, Antonije Bojovic, pravnik, Radojica Nikcevic, glavnokomandujuci ustanickih snaga, Nikodim Janjusevic, glavar monaskih redova, Ljubomir Nikolic, svjestenik, Milisav Nikcevic, ucitelj, Dragisa Bojovic, vojni zapovjednik i Andrija Stankovic, major. U tome pismu veli se da su »Crnogorci liseni prava slobodnih ljudi« i vraceni ulaskom srpske vojske u Crnu Goru 1918. godine »u jos grublje ropstvo«. Ustanicke vodje, medju kojima i Dragisa Bojovic, podvlace u tome pismu i to da je Crna Gora postala zrtva »srpskih osvajaca i crnogorskih izdajnika«. U tome pismu osudjuje se tzv. Podgoricka skupstina i njene odluke kao lazne i namjestene, bez legititeta i legaliteta, govori se o teroru koji se sprovdi nad crnogorskim narodom, propagandi i podmicivanju koje koriste srpske okupatorske vlasti za svoje ciljeve, potom, o tome da su sume pune crnogorskih komita, koji su uzeli oruzje da odbrane izgubljena i oduzeta prava crnogorskom narodu, zatvorima prepunih crnogorksih patriota, skrnavljenju crnogorske istorije i tradicije i itd, te da Crnogorci, pored ostalog, »ni na koji nacin ne mogu prihvatiti stvaranje velike Srbije«. (Ovo pismo je po prvi put objavljeno u knjizi dr Serba Rastodera, »Crna Gora u egzilu 1918-1925«, Knjga II, Podogirca, 2004. godine, str.40-47. Original se nalazi u Huverovom Institutu u SAD).
Na podrucju Niksica medju najistaknutije licnosti ukljucene u planiranje, organizovanje i izvodjenje Bozicnog ustanka crnogorskog naroda 21. XII 1918. godine najcesce se u izvorima i literaturi spominju: vojvoda Bozo Petrovic, vojvoda Djuro Petrovic i Marko Petrovic, bivsi ministar Marko Djukanovic, brigadir Djuro Jovovic, Milisav Nikolic, bivsi potpredsjednik i poslanik Crnogorske narodne skupstine, poslanik Vuko Krivokapic, komandir Stevan Pavlovic, kapetani Dragisa Bojovic, Punisa Bojovic, Mato Todorovic, Ilija Damjanovic i Joso Jovovic, plemenski kapetan Vasko Marojevic, Zivko Nikcevic, pravnik Antonije Bojovic, brigadni barjaktar Milo Jovovic, kapetan Radojica Nikcevic, Bosko Agram, Djordjije Kustudic, te nastojatelj Manastira Zupskog arhimandrit Nikodim Janjusevic
Potpukovnik Svetozar Bogdanovic, komandant Niksicke pukovske okruzne komande, u izvjestaju, Pov. br. 225, od 29. jula 1919. godine iz Niksica komandantu Zetske divizijske oblasti generalu Milosu Mihailovicu navodi da u Zupi Niksickoj ima oko 600 pusaka, a da su vodje ustanickog komitskog pokreta u Zupi Niksickoj Antonije Bojovic, »najveci agitator i protivnik postojeceg stanja« i njegov stariji brat Dragisa Bojovic, kapetan, koji se odmetnuo u sumu, kao i Punisa Bojovic, kapetan, koji se zbog ucesca u Bozicnjem ustanku nalazi zatvoren u podgorickom zatvoru «Jusovaca».
Zupu Niksicku je s proljeca 1919. godine vandalski poharala srpska vojska, zandarmerija i bjelaske cete. Naime, za borbu protiv crnogorskih ustanika i komita vlasti su organizovale vojne formacije koje su se oruzano sukobljavale sa komitima. Crnogorska komitska grupa Milisava Misje Nikolica i kaludjera Nikodima Janjusevica 25. maja 1919. godine nalazila se u selu Morakovo u Zupi prikupljena kod komitske grupe Dragise Bojovica i Vaska Marojevica. Srpski potpukovnik Svetozar P. Bogdanovic, u svojstvu zastupnika komandanta Niksicke pukovne okruzne komande naredio je da oruzane formacije u sluzbi vlasti preduzmu gonjenje crnogorskih komitskih grupa u cilju njihovog razbijanja ili likvidacije.
Kancelarija povjerenika kraljevske Vlade za Crnu Goru Ivana Lole Pavicevica, Pov. br. 2348, od 14. decembra 1919. godine, dostavlja Komandantu Zetske Divizijske oblasti na Cetinju izvjestaj nacelstva Kolasinskog okruga od 12. XII 1919. godine u kome se tvrdi da se u selima Vlahovici i Bulatovici nalazio oko 100 komita »koje seljaci tih sela prikrivaju«. U tome aktu tvrdi se da se medju tim komitima nalaze komandir Pero Vukovic, komandir Dragisa Bojovic, Novica Radovic i Zivko Stojovic, koji su se ponovo okupili nakon sto su kod Niksica u vojnom sukobu sa vlastima bili razbijeni.
U izvjestaju o stanju na podrucju Niksica i okoline kojeg je Niksicka Pukovska okruzna komanda, Pov. br. 245, t. j. zastupnik njenog komandanta pomocnik potpukovnik Svetozar Bogdanovic, podnio 9. jula 1919. komandantu Zetske divizijske oblasti, govori se o pristalicama kralja Nikole i procjeni broja crnogorskih komita na tom podrucju, pa se, izmedju ostalog, veli i to da »Vasko Marojevic i Bojovici u Zupi Niksickoj imaju uza se cijelo selo Morakovo i dobar dio Zupe. Svima ovima simpatise vise od 50% stanovnistva okoline Niksica«
U izjavi koju su u Rima 7. juna 1920. godine dali Milisav Nikolic i Radojica Nikcevic, o zvjerstvima koja su pocinjena od strane rezima u Crnoj Gori, navodi se i to da je srpska vojska u Zupi Niksickoj »popalila i kuce Bojovica». Dogodilo se to tokom jula 1919. godine, kada je kuca Dragise Bojovica i njegove brace i roditelja izgorela do temelja.
Komandant Niksicke okruzne komande potpukovnik Svetozar Bogdanovic u hitnom izvjestaju iz Niksica 14. XII 1919. godine, komandantu Zetske Divizijske oblasti veli da su vojni odredi organa vlasti upali u Zupu Niksicku, da je »Zupa danas sva razoruzana. Uhapseno je oko 40 Zupljana, jedan od njih strijeljan. Saznace se sve o ubistvu Bojovica. Sve familije odmetnika iz Zupe uhapsene«.
U izvjestaju povjerenika Vlade Kraljevine SHS za Crnu Goru Ivana Lole Pavicevica Pov. br. 2657 od 16. decembra 1919. godine, podnijetog sa Cetinja komandantu Zetske Divizijske Oblasti navodi se da je nacelnik okruga Niksickog poslao njegovoj kancelariji 15. XII 1919. godine depesu u kojoj se veli i ovo: “Odmetnici su se nalazili u selu Morakovu 13. ovog mjeseca. Bilo ih je do 50. Vodje su im Dragisa Bojovic, Vasko Marojevic, Vuk Stojovic i Radovan Gardasevic. Lukovski odred je veceras dosao iz Zupe i doveo stotinu i sesdeset jataka i clanova familija odmetnika iz sela Kuta, Bjelosevine i G. Morakova”. Dakle, iz ovog izvjestaja vidi se da je srpska vojska, zandarmerija i goneci odredi 15. XII 1919. godine uhapsili iz Zupe Niksice 160 lica pod optuzbom da su jataci komitski i sto su krvi srodnici crnogorskih ustanika.
U izvjestaju crnogorskog komandira Ivana Bulatovica o ustanku Rovaca za odbranu prava, casti i slobode Crne Gore, koji obuhvata period od 13. novembra 1918. do jula 1920. godine, a kojeg je Ivan Bulatovic podnio u mjestu zvanom Sulmano 29. X 1921. godine, govori se i to na su na sastancima crnogorskih ustanika, komita na Ceranica Gori, odrzim u prvoj polovini 1919. godine prisustvovale sljedece vodje crnogorskog ustanka: Milisav Nikolic, Antonije Bojovic, Vasko Marojevic, Nikodim Janjusevic, Vujo Bulatovic, Mijajlo Bulatovic, Milija Rakocevic, Ivan Bulatovic i drugi. Potom je u selu Brocancu kod Niksica odrzan sastanak crnogorskih ustanika, na kojem su prisustvovali i donosili odluke o preduzimanju akcija sljedeci ustanici komiti: Ivan Bulatovic, Ibro Bulatovic, Atanasko Bulatovtic, Ilija Bulatovic, Milija Rakocevic, Miko Vlahovic, Bogdan Simovic, Rade Krsikapa, Tomo Krsikapa, Zivko Nikcevic, Milisav Nikolic, Antonije Bojovic, Dragisa Bojovic, Nikodim Janjusevic, Vasko Marojevic, Vuk Nikolic, Ilija Damjanovic, Radojica Nikcevic i Nikola Nikolic. Ivan Bulatovic tvrdi da su Rovcima u borbama sa okupacionim formacijama pomogli niksicki komiti, a medju njima pominje i Dragisu Bojovica. U tom izvjestaju Ivan Bulatovic navodi da su se Rovcani uputili prema Dugi Niksickoj, po snijegu do 2 metra i da su stigli 5. XII 1919. godine u selo Morakovo dje su nasli Milisava Nikolica, kapetana Dragisu Bojovica, Vaska Marojevica i Radojica Nikcevica i da su se potom 23. XII 1919. godine vratili ponovo u Rovca.
Komandant Niksicke vojne posade potpukovnik Svetozar P. Bogdanovic u izvjestaju Pov. br. 133 od 18. I 1920. godine Komandantu Zetske divizijske oblasti dostavlja pregled crnogorskih komita na prostoru Niksicke oblasti ili kako on to formulise »Pregled razbojnickih bandi na niksickoj oblasti«. U tome izvjestaju, pored ostalog, on navodi da komitski vodja Dragisa Bojovic iz sela Kuta, opstine Zupske, srez i okrug Niksicki, sa svojom komitskom grupom ciji broj ne silazi ispod 15 ljudi, djejstvuje kroz selo Kuta i drugim mjestima kao i na Ceranica Gori, a pridruzuju mu se mjestani djelimicno iz opstine Zupske i Lukovske.
Pogibija Dragise Bojovica, covjeka i oficira s velikim autoritetom ne samo u Zupi Niksickoj nego i znatno sire, odjeknula je s posebnom paznjom, ne samo u Kraljevini SHS, nego i u inostranstvu. Nju, kao posebnu vijest, apostrofiraju organi vlasti Kraljevine SHS u vise svojih sluzbenih izvjestaja, hvaleci se kako su uspjeli likvidirati jednog od najcuvenijih crnogorskih komitskih vodja i oficira kralja Nikole. Pogibija Dragise Bojovica bila je predmet pisanja i stampe u Kraljevini SHS. Smrt Dragise Bojovica pogodila je zestoko kako crnogorske komite, rodoljube, u zemlji, tako i legalne i legitmne predstavnike Crne Gore u emigraciji. Ona je bila, bez sumnje, i pucanj u srce crnogorskog ustanickog pokreta.
U izjavi crnogorskog potporucnika Mihaila Vojinovica iz Zupe niksicke, koju je on dao kao emigrant u italijanskom gradu Formiji, o zlocinima u Zupi Niksickoj kaze se i ovo: »23. januara 1920. godine sef zupske omladine kapetan Dimitrije Knezevic, napanuo je komandira Dragisu Bojovica sa drustvom u selo Kuta, i sa vojskom opkolio ih je sa svake strane, i nebratski spram boraca svoje domovine postupao, i na necasan nacin mnozinu drugova kapetana Dragise unistio. Tu, na tome mjestu, unistise komandira Dragisu Bojovica, barjaktara Milutina Bojovica i posto su jos bili zivi u opsadi, pomenuti predvoditelj vojske dobavi oca kom. Dragise Bojovica, stara 75. godina i njegovu malenu scer od 9. godina, dok je zena i ostala familija bila toga puta u Niksickom zatvoru, te dovedu ih da gledaju kako im nasa nebraca vade zivijema oci, lice bajonetima para, i odsijecaju komat po komat njihova tijela i prinose starome ocu kom. Dragise Bojovica da od svoga sina zivo meso jede. Ovaj kada je to vidio prenerazio se i tako je u nesvijesti lezao dugo vremena, dje su ga srpski korbaci neprestano po ledja tukli. Njegova malena scer od velikoga zuluma i straha izadje iz pameti, te se i dan danas tako potuca po tudjijeh ulica. Familije pokojnih Bojovica i dan danas se nalaze u Niksickom zatvoru, i bez igdje icega stradaju.
I jos jedan primjer: dvojicu isto od drustva kom. Dragise Bojovica, uhvatise ranjene, Mila Bojovica i Vasilija Mickovica, koji su bili tesko ranjeni, i onako ranjene su ih bokama od pusaka tukli. Nijesu im hceli zivot oduzeti, no su ih onako ranjene u najtezem zatvoru stavili bez ikakvih ljekova, dje se i dan danas muce tantalovih muka«, kaze u toj izjavi crnogorski potporucnik Mihailo Vojinovic.
Medjutim, cinjenica je da je tada devetogodisnja Zorka Bojovic, kcerka Dragise Bojovica tada prezivjela uzasne i jezive stvari, gledajuci stravicne slike mucenja i kasapljenja njenog oca, sto je na nju djelovalo vise nego potresno, ali ona se kasnije oporavila, odrasla, udala se i umrla kao mentalno zdrava osoba.
O stradanju crnogorskog junaka i patriote, komandira crnogorske vojske Dragise Bojovica i njegovog brata Mila Bojovica, te barjaktara Milutina Bojovica u svojoj kuci u Kutima, koju su vojska, zandarmerija i bjelaska omladina zapalili, 12. januara 1920. godine pisu i crnogorski ustanici Zivko M. Nikcevic, Milisav Nikcevic, Radojica Nikcevic, Jovan Nikolic, Djordjije Kustudic, Marko Vujovic, Marko Popovic i Spasoje Draskovic iz Budosa 28. marta 1920. godine, u pismu predsjedniku crnogorske izgnanicke Vlade Jovanu S. Plamencu u Neju na Seni kod Pariza. U tome opsirnom izvjestaju konstatuje se i to da su komandir Dragisa Bojovic i njegovi srodnici, saborci herojski izginuli i u vezi s time se veli ovo: »12. januara 1920. godine Kontra komiti krijuci nocno napali su kucu kapetana Dragise Bojovica, gdje je bio dosao na veceru sa svojim bratom Milom i rodjakom Milutinom Bojovicem. Tom prilikom ubili su na mrtvo kapetana Dragisu i barjaktara Milutina Bojovica, a zarobili Mila Bojovica iza zestoke odbrane koju su davali neprijatelju iz zapaljene kuce«.
U izjavi crnogorskog potporucnika Mija Mickovica iz Zupe Niksicke, za ciju su tacnost kao svjedoci jemcili M. Turcinovic i D. Vukovic, se kaze i to da se u jednoj jami kod Niksica, koja je bila pretvoorena u zatvor, « gdje je vec bilo doslo prilicno vode od navrnute rijeke, zena pokojnog kapetana Dragise Bojovica, porodila je. Cak i prema njoj namijenili su svoje zvjerstvo ostavivsi je tako za 15 dana u istom stanju». U pomenutoj izjavi Mijo Mickovic tvrdi i ovo: «Uvjeren sam da je u toj Komandi poznato o zvjerstvu nad pokojnim Antonijem Bojovicem. S tim Pasicevi placenici nijesu bili zadovoljni, nego su jos i svoj metod i na njegove stare roditelje primijenili bacivsi ih tako iznemogle poslije tolikog bijenja u zatvor».
Pogibiju komandira Dragise Bojovica navodi i crnogorski ustanik iz Zupe Niksicke Simeun Mickovic u jednoj svojoj izjavi koju je dalo predstavnicima Crnogorske vlade u egzilu.
O pogibiji komandira Dragise Bojovica navodi potpukovnik Hurkijevic, komandant II bataljona II zandarmerijske brigade u izvjestaju, koji 23. I 1920. godine podnosi komandantu Cjelokupne zandarmerije u Beogradu. U tome raportu stoji: “Zajednicka akcija protivu odmetnika vrsi se dalje dobrim rezultatima. 19. januara 1920. godine, u borbi je ubijen odmetnicki vodja kapetan Dragisa Bojovic i jos jedan odmetnik u Niksickoj Zupi i dva odmetnika. 2 januara predali su se u Niksicku 9 i u Cevu 8 odmetnika”, veli se uz ostalo u tome raportu. O datumu smrti Dragise Bojovica postoje oprecni podaci. Jedni govore da se to zbilo novembra 1919. godine, dok drugi, brojniji, navode da se to dogodilo u drugoj polovini januara 1920. godine. Autenticnije je da je Dragisa Bojovic ubijen 19. januara 1920. godine u borbi u rodnoj kuci u Kutima, мada to nije moguce sasvim precizno utvrditi i rekonstruisati.
Ministarstvo vojno i mornarice 31. I 1920. godine iz Beograda dostavlja MUP- u izvjestaj Vrhovne komande kojeg je ovoj podnijela II Armijske oblasti a na osnovu raporta komandanta Zetske divizijske oblasti od 23. I 1919. godine. U tome aktu koje je po zapovjesti ministra vojnog podnio nacelnik Opsteg vojnog odjeljenja pukovnik Mih. M. Jovanovic veli se i ovo: “gonjenje odmetnika se produzava. u Niksickom kraju. Ubijen je vodja jedne odmetnicke bande, kapetan Nejske Vlade, Dragisa Bojovic, barjaktar Milutin Bojovic a ziva uhvacena jos 2 odmetnika iz njihove druzine”.
U opsirnom izvjestaju komandanta Zetske Divizijske Oblasti od 12 februara 1920. godine podnijetog komandatu II armijske oblasti, kojeg je ovaj podnio Ministarstvu vojnom 1. marta, govori se o akcijama gonjenja komita i rezultatima postignutim u periodu od decembra 1919 do zavrsetka februara 1920, pa se, pored ostaloga, navodi da je u akcijama preduzetih januara 1919. godine rezultat kontra-komitskog rada bilo taj sto su 4 komita ubijena “medju ovima kapetan nejske Vlade Dragisa Bojovic, jedan od najcuvenijih odmetnickih vodja Niksickog kraja”, veli se uz ostalo u tome aktu.
U sluzbenom izvjestaju o situaciji u Crnoj Gori ustanickih vodja komandira Pera Vukovica i kapetana Boza Becira od 15. marta 1920. godine upucenom komandiru Marku Vucerakovicu (Medua) navode i ovo: »Kapetana Dragisu Bojovica i barjaktara Milutina Bojovica protivnici su ubili a brata Dragisina Mila Bojovica uhvatili su posto mu je u odbrani nestala municija- sada se nalazi u zatvoru i kako pricaju umno poremecen. Medjutim, ta ocjena u pogledu mentalnog zdravlja Mila Bojovica je bila samo glasina ili fama, koja nije odgovarala realnosti. On jeste bio utamnicen i prolazio je strahovitu psihofizicku torturu u zatvoru, ali je otstao u cistoj svijesti i uspio je da pobjegne iz tamnice. Nesto kasnije je poginuo u oruzanom obracunu sa srpskim militarnim formacijama i domacim janjicarima.
U knjizi »Nekoliko stranica iz krvavog albuma Karadjordjevica- Dokumenta o zlocinima Srbijanaca u Crnoj Gori«, koja je objavljena u Rimu 1921. godine u izdanju Ministarstva inostranih poslova Kraljevine Crne Gore i Odbora Crnogorskih izbjeglica, na strani 31 navodi se i to da se u niksickom zatvoru, u uzasnim uslovima, tokom jula 1919. godine porodila zena Dragisa Bojovica - Krstinja Bojovic. Na stranama 33 i 34 navedene knjige i istorijskog izvora, pise i ovo: «U novembru 1919. godine komandir Dragisa Bojovic, sef jednog odjeljenja ustasa, rodjen u Zupi (Niksicka oblast) bio je sa rodjakom barjaktarom Milutinom Bojovicem opkoljen od jednog odjeljenja srbijanskog. Ni jedan ni drugi nijesu htjeli da se predadu dok nijesu bili tesko ranjeni. Oni su doveli 75-godisnjeg oca komandirovog i njegovu devetogodisnju kcer (ostali su se clanovi porodioce nalazili u tamnici u Niksicu) da priustvuju ubistvu njihovog sina, ondosno, oca. Iako su bili tesko ranjeni, srbijanski vojnici su ih tukli, mucili i zavrsili su svoj zlocin boduci ih bajonetima».
Pogibija Dragise Bojovic bila je veliki udarac za crnogorski ustanicki i komitski pokret. On je sa drustvom bio opkoljen u svojoj kuci, posto su bjelaskih konfidenti obavijestili organe vlasti i gonece odrede dje se on nalazi. Organi okupacione vlasti su opkolili kucu i pozvali Dragisu i ostale komite na predaju, ali oni u to odbili. Vlasti su zapalile kucu, a crnogorski komiti su poginuli u pokusaju da se probiju iz zapaljene i opkoljene kuce. Prema usmenim izvorima brat Dragise Bojovica - Milo Bojovic bio je sa njim i barjaktarom Milutinom Bojovicem u vrijeme kada se vodila oruzana borba sa srpskom vojskom, zandarmerijom i bjelasima u njhovoj rodnoj kuci u Kutima, Zupa Niksicka. U trenutku kad je Dragisa Bojovic, u ehu oruzanog okrsaja, pokusao da izvrsi proboj, da se izvuce iz volta kuce, kada su bacane bombe koje su ekplodirale, i kad je Dragisu pogodio plotun od cega je bio pokosen i pao tesko ranjen na zemlju, njegov brat Milo je uspio nekako da izadje iz kuce i krenuo prema obliznjem guvnu, ne znajuci da je i ono pod opsadom napadaca. Naletio je na njih i nasao se u zamci, u bezizlaznom polozaju. Okupacione snage su ga uhvatile zivog i vezanog sprovele u Niksicki zatvor, iz kojega je docnije uspio pobjeci. Posto se oslobodio okova, ponovo se odmetnuo u sumu i kao komita vratio se opet u Zupu Niksicku, u selo Liverovici, odakle se uputio ka rodinim Kutima s namjerom da vodi ustanicku i komitsku borbu. Imao je namjeru da se osveti spijunima, koji su njegovog brata i njega prokazali vojsci i bjelasima. Naisao je na jednog od njih i u medjusobnom obracunu obojica su poginuli. Nakon pogibije, koja se zbila, polovinom 19120. godine, Mila Bojovica je sahranio jedan njegov rodjak i njegovi roditelji tajno, po noci. Kasnije su njegovi posmrtni ostaci prenijeti u porodicnu grobrnicu u Kutima i tamo sahranjeni.
Milo Bojovic uspio je sa grupom crnogorskih komita da pobjegne iz zatvora u Niksic u noci izmedju 10 i 11. maja 1920. godine.
“Glas Crnogorca”, Nej na Seni kod Pariza, broj 90 od 12. decembra / 25. decembra 1920. godine, objavio je clanak pod naslovom “Za slobodu zlatnu”, koji govori o poginulim crnogorskim ustanicima u borbi protiv okupatorskih vlasti Kraljevine Srbije. U tom clanku navodi se i sljedece: “U neravnoj borbi koju vode crnogorske patriote protivu zlocinackih srbijanskih okupatorskih vlasti u Crnoj Gori dosad je palo mnogo cestitih crnogorskih sinova, cija ce imena biti duboko urezana u srcima sviju cestitih Crnogoraca, koji su ostali vjerni svojim vjekovnim tradicijama i vjerni svojoj otadzbini...
Porucnik Vuk Nenezic iz Lukova poginuo u julu 1919. godine u borbi na Trubjelu (Rudine).
Oficir Djuro Mikovic iz Dragovoljica, poginuo u planini niksickoj;
Pravnik Antonije Bojovic, Blazo Bojovic, Jaksa Masnic i Radonja Simonovic – svi iz Zupe.
Student Mileta Andrijevic iz Martinica.
Sin kom. Marka Markovica iz Pipera – poginuli u mjesecu avgustuu 1919. godine u Martinice;
Mirko, Andrija i Nesko Cetkovici iz Ozrinica, poginuli oktobra 1919. godine na Krnovu.
Oficir Jovan Bulatovic i Vucic Rakocevic iz Rovaca, poginuli u oktobru 1919. u Rovca;
Kapetan Dragisa i barjaktar Milan Bojovici i Vaso Musikic iz Zupe, poginuli januara 1920. u Rudine;
Porucnik Nikola Nikolic iz Rudina, poginuo novembra 1919. u Rudine.
Svi su oni poginuli u borbama protivu okupatorskih vlasti. Slava im”, zavrsava svoj svojevrsni nekrolog emigrantski “Glas Crnogorca”.
Na spomeniku koji su Milisav i Andje Bojovic podigli svojim sinovima stoji uklesano ovo: «Dragisa, kapetan prve klase, Antonije, pravnik, Blazo, narednik, Milo, artiljerac, poginuse od bratske ruke u revoluciji 1919-1920. godine. Milo, Blazo, Antonije i Dragisa soko sivi, ko lavovi izginuse da se s njima svijet divi, jer su pali za ideju da se obnovi slava stara». To je uklesano kao epitaf na grobu brace Bojovica, koji su poginuli da bi se Crna Gora oslobodila okupacionih srpskih okova i cizme tokom 1919. i 1920. godine.

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

http://img92.imageshack.us/img92/6069/bild416kq3.jpg (http://imageshack.us)

http://img152.imageshack.us/img152/9546/zelenaskiordenjr5.jpg (http://imageshack.us)


http://img92.imageshack.us/img92/1279/slikamojezastavecw9.jpg (http://imageshack.us)

[Zvek_Zivi_Cetinjanin]

SDP podržava ukidanje odluka
Podgoričke skupštine


Podgorica, 30. maja (Mina) - Socijaldemokratska partija podržaće inicijativu da crnogorski parlament poništi odluke Podgoričke Skupštine iz 1918. godine.
To je danas najavio portparol SDP-a Raško Konjević, ocjenjujući da bi se na taj način "ispravila istorijska nepravda koja je učinjena Crnoj Gori".
"SDP je ponosna što je ključno doprinijela da se stvori Crna Gora koja može donijeti ovakvu odluku", kazao je Konjević.
On je kazao da SDP nema namjeru da dijeli Crnu Goru "već da taj najveći poraz u istoriji Crne Gore ne ostane bez pravnog odgovora".
"Poruka je za generacije koje dolaze da je sloboda najveće bogatstvo koje imamo. Smatramo to svojim dugom prema državi Crnoj Gori", istakao je Konjević.
On je dodao da je odlukama Podgoričke skupštine "neustavno i nezakonito ukinuta crnogorska država, a s pozivom na te odluke crnogorska crkva neustavno prisajedinjena srpskoj".
"Poništenjem ove odluke poništava se i akt o nasilnom ukidanju crnogorske crkve koji je proizišao iz odluka Podgoričke skupštine", smatra Konjević.
On očekuje da će tu inicijativu podržati Demokratska partija socijalista i Pokret za promjene.